Ludzki umysł od zawsze działa przez skojarzenia. To mechanizm naturalny, szybki i użyteczny. Dzięki niemu uczymy się świata, zapamiętujemy informacje i porządkujemy doświadczenia. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy skojarzenie zaczyna udawać dowód, a analogia – przyczynę.
W mitach i symbolach kulturowych widać to szczególnie wyraźnie. Jedna forma, jedno zwierzę albo jedno słowo może pojawiać się w wielu tradycjach, ale nie dlatego, że niesie jedno uniwersalne znaczenie. Często łączy je tylko nazwa albo wygląd.
Dobrym przykładem jest oko.
Oko Horusa w mitologii egipskiej nie jest „okiem wszechwidzącym”, lecz okiem zranionym i uzdrowionym – symbolem przywróconego ładu.
Oko Opatrzności w tradycji chrześcijańskiej oznacza czuwającą obecność Boga.
„Trzecie oko” w tradycjach indyjskich jest metaforą doświadczenia wewnętrznego.
Jedno słowo – „oko” – ale zupełnie różne porządki myślenia.
Podobnie jest z wężem. W jednych kulturach symbolizuje odrodzenie, bo zrzuca skórę. W innych pojawia się jako postać zwodząca w opowieści moralnej. W micie Asklepiosa stał się znakiem uzdrowienia, a w symbolice Hermesa – pośrednictwa i równowagi. To nie jest „ten sam wąż”, lecz różne znaczenia przypisane temu samemu zwierzęciu.
Tak samo działają symbole zwierząt w ogóle. Kultura zwykle wybiera jedną cechę i wokół niej buduje znaczenie. Byk mógł kojarzyć się z płodnością i dobrobytem, krowa z macierzyństwem, a sokół – obserwowany jako ptak o doskonałym wzroku – stał się symbolem Horusa i królewskiego porządku. Nie oznacza to jednak, że wszystkie cechy zwierzęcia przenoszono na symbol.
Problemy zaczynają się wtedy, gdy po latach zapomina się, od jakiej cechy w ogóle wyszło dane skojarzenie. Wtedy różne znaczenia zaczynają wyglądać tak, jakby były ze sobą powiązane „od zawsze”.
Ten sam mechanizm działa w języku. Słowa bywają wieloznaczne, a wybór niewłaściwego znaczenia potrafi stworzyć trwały mit. Znanym przykładem jest przedstawianie Mojżesza z rogami. Nie wynika to z żadnej teologii, lecz z tłumaczenia hebrajskiego słowa qaran, które oznacza promieniowanie światła. Jedno skojarzenie tłumacza wystarczyło, aby przez wieki utrwalić obraz, który nie ma oparcia w tekście.
W nowoczesnej ezoteryce ten mechanizm pojawia się bardzo często. Autorzy zestawiają symbole, idee i motywy pochodzące z różnych epok i kultur, a następnie łączą je w jedną spójną opowieść. Jeśli przyjmie się założenie, że cała ludzka myśl wywodzi się z jednego „pradawnego źródła”, wtedy niemal wszystko można ze sobą powiązać.
Dobrym przykładem jest współczesna interpretacja Kwiatu Życia, Merkaby i Metatrona. Z geometrycznego ornamentu można wyprowadzać różne figury, bryły i diagramy. Następnie łączy się je z kabałą, z postacią anioła Metatrona, z wizją wirującego tetraedru, a nawet z ludzką sylwetką znaną z rysunku Leonarda da Vinci. Każdy z tych elementów pochodzi z innej epoki i tradycji, ale w narracji ezoterycznej zostają połączone w jedną całość.
Takie konstrukcje działają, ponieważ są estetyczne i sugestywne. Symetria przyciąga wzrok, geometryczne formy budzą skojarzenia, a powtarzające się motywy tworzą wrażenie ukrytego porządku. Problem polega na tym, że spójność wizualna nie jest dowodem wspólnego źródła.
Skojarzenia same w sobie nie są niczym złym. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy stają się metodą poznania. Jeśli nie kontrolujemy skojarzeń, wszystko zaczyna do siebie pasować.
Dlatego warto oddzielić dwie rzeczy: prawo do osobistej interpretacji symboli od roszczenia do historii i starożytnej tradycji. Jedno należy do świata wyobraźni, drugie do pracy historycznej. A to nie jest to samo.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz