Astrologia jako nauka akademicka

Astrologia szerokiemu gronu odbiorców kojarzy się dziś niestety głównie z horoskopami z kolorowych gazet, tymczasem przez wiele stuleci była pełnoprawnym przedmiotem akademickim, wykładanym na europejskich uniwersytetach. Co więcej, należała do najbardziej wymagających dziedzin wiedzy, ponieważ łączyła astronomię, matematykę, filozofię przyrody, medycynę i teologię. Średniowieczny astrolog nie tylko interpretował układy planet, ale przede wszystkim rozumiał ruchy sfery niebieskiej, posługiwał się tablicami astronomicznymi, a nade wszystko wykonywał skomplikowane obliczenia. 

Jej zasadniczym fundamentem były dzieła Klaudiusza Ptolemeusza, zwłaszcza Tetrabiblos oraz przypisywane mu Centiloquium. Filozoficzne podstawy tej szlachetnej nauki stworzył także Arystoteles, który uważał, że ruchy ciał niebieskich zbudowanych z doskonałego eteru wpływają na świat podksiężycowy, czyli Ziemię i jej mieszkańców.

Chrześcijańscy uczeni tacy jak św Augustyn,często sprzeciwiali się jej studiowaniu, ponieważ obawiali się, że może to zagrażać idei wolnej woli a z kolei Izydor z Sewilli odrzucał jej funkcję wróżebną, akceptując wszakże jej związek z medycyną.

W XII wieku nastąpił jednak ogromny przełom. Europejscy uczeni zaczęli tłumaczyć dzieła astrologii arabskiej i perskiej na łacinę. Jednym z najważniejszych tłumaczy był Adelard z Bath, który przełożył między innymi dzieła przypisywane Albumasarowi. Szczególnie popularna była „Ysagoga Minor”, czyli „Małe wprowadzenie do astrologii”, będące podstawowym podręcznikiem dla początkujących adeptów tej sztuki. Astrologia przeszła więc długą drogę: od uczonych greckich z Aleksandrii, przez świat arabski i perski, z powrotem do Europy.

W średniowiecznych szkołach i uniwersytetach wykładano ją w ramach quadrivium, czyli wyższych nauk matematycznych obok arytmetyki, geometrii, muzyki i astronomii. Studenci poznawali:

• ruchy planet,
• znaki zodiaku,
• aspekty,
• domy astrologiczne,
• techniki prognostyczne,
• astrologię medyczną,
• astrologię elekcyjną,
• znaczenie wielkich koniunkcji Saturna i Jowisza.

Astrologię wykładano między innymi na Uniwersytetach w Bolonii, Padwie i Paryżu a nawet na Uniwersytecie w Krakowie.

Szczęściem w nieszczęściu było to, że astrologię akceptowano jako wyjaśnienie i wskazówkę do tego kiedy wykonywać różne zabiegi medyczne. Dawny medyk musiał znać podstawy astrologii, aby wyznaczać terminy zabiegów, analizować przebieg choroby czy oceniać znaczenie faz Księżyca dla zdrowia pacjenta. Dlatego właśnie wiele traktatów astrologicznych funkcjonowało równolegle jako podręczniki dla medyków. 

Łączono znaki zodiaku, a nawet ich dekanaty, czyli dziesięciostopniowe części znaków, z poszczególnymi częściami ciała. Taki system nazywano melotezją. I tak:

• Baran odpowiadał za głowę,
• Byk za szyję,
• Bliźnięta za ramiona,
• Rak za klatkę piersiową,
• Lew za serce,
• Panna za jelita,
• Waga za lędźwie,
• Skorpion za układ wydalniczy i genitalia,
• Strzelec za uda,
• Koziorożec za kolana,
• Wodnik za łydki,
• Ryby za stopy.

Należało wiedzieć, czego nie wolno nacinać, a zależało to między innymi od pozycji Księżyca w danym znaku. Dawna medycyna opierała się w dużej mierze na upuszczaniu krwi, wykonywanym czasem zdecydowanie zbyt gorliwie. Analizowano też wpływ poszczególnych układów planetarnych na zdrowie, moment wystąpienia choroby, a nawet astrologicznie oceniano relację pacjenta z lekarzem.

A kto ze sławnych uczonych zajmował się astrologią? Między innymi Johannes Kepler, Galileusz czy liczni uczeni średniowiecza i renesansu. W przypadku Mikołaja Kopernika zachowały się również materiały świadczące o jego zainteresowaniu astrologią, między innymi przypisywany mu horoskop matki. Warto jednak pamiętać, że w tamtych czasach granica pomiędzy astronomią a astrologią była znacznie mniej wyraźna niż dziś.

Była to nauka dla naprawdę tęgich umysłów. Obliczenie horoskopu wymagało biegłej znajomości astronomii, matematyki, geometrii, a czasem nawet medycyny i anatomii. Dzisiejszy obraz astrologii jako prostych horoskopów gazetowych ma, jak widać, niewiele wspólnego z tym, czym była ona przez większą część swojej historii.

 

Na podstawie: Sylwia Konarska-Zimnicka, Piotr Piotrowski, Centiloquium Pseudoptolemeusza, Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego Kielce 2025

Ilustracja z Wikipedii przedstawiający astronomię i jej patrona Klaudiusza Ptolemeusza