Pełnia Księżyca

 

Pełnia Księżyca budzi dziś wiele emocji. Jedni widzą w niej szczególnie intensywny moment, inni traktują ją wyłącznie jako zjawisko astronomiczne.

Czas od nowiu do nowiu trwa średnio 29,53059 dnia. Jest to miesiąc synodyczny (od greckiego synodos – „spotkanie”, „zejście się razem”), czyli okres liczony od jednego takiego samego ustawienia Księżyca względem Słońca do następnego. Pełnia jest środkiem tego cyklu. W tym momencie Księżyc znajduje się w opozycji do Słońca, a do Ziemi zwrócona jest jego w pełni oświetlona półkula. Jak pisał Siergiej Wroński w Astrologii klasycznej:... „Podczas pełni Księżyc znajduje się w opozycji do Słońca, zaś ku Ziemi zwrócona jest jego oświetlona półkula. Księżyc wschodzi podczas zachodu Słońca, a zachodzi podczas jego wschodu i widoczny jest na niebie przez całą noc...”

Żebyśmy już zawsze wiedzieli, kiedy Księżyc zbliża się ku pełni a kiedy go ubywa, zastosujmy prostą regułę mnemotechniczną (na półkuli północnej): jeśli sierp przypomina literę D, Księżyc się dopełnia; jeśli literę C – światła ubywa.

W wielu dawnych kulturach miesiąc rozpoczynał się od pierwszego widocznego sierpa po nowiu. Niekiedy potrzebni byli świadkowie potwierdzający jego pojawienie się. Jeśli niebo było zachmurzone, miesiąc mógł zostać przedłużony o jeden dzień. Pełnia była jednym z etapów przewidywalnego cyklu. Egipcjanie także posługiwali się kalendarzem księżycowym. W nim pierwszy dzień miesiąca określano jako psḏntyw – „ten, który świeci” i oznaczał pierwsze pojawienie się Księżyca po koniunkcji ze Słońcem. Miesiąc zaczynał się więc od powrotu światła.

Średniowieczny astrolog Guido Bonatti pisał, że Księżyc najpierw jest mały i słaby, potem jego światło wzrasta aż do pełni, a następnie maleje. I dodawał, że podobny rytm dotyczy bytów roślinnych, zwierzęcych i ludzkich. Pełnia nie jest więc stanem nadzwyczajnym, lecz momentem całkowitego ujawnienia światła.

W źródłach egipskich nie znajdujemy dowodów na masowe „rytuały pełni” w sensie znanym z XIX–XX-wiecznej ezoteryki. Pełnia nie była eksplozją energii tylko elementem naturalnego cyklu. 

Egipska opowieść o Księżycu

Horus jako bóg nieba miał dwoje oczu: prawe było Słońcem, lewe Księżycem. 

Drugi bóg o tym samym imieniu był synem Ozyrysa i Izydy.  Po ustąpieniu starego boga Ra oraz zabójstwie i poćwiartowaniu Ozyrysa (przez jego brata Seta) Horus Młodszy walczył z wujem Setem o władzę. W walce lewe, księżycowe oko zostaje wyrwane i pocięte. Bóg mądrości Thot przywraca je do całości. Uzdrowione oko nazywa się Udżat – „nienaruszone”, „zdrowe”, „całe”.  W kontekście pełni symbol nabiera dodatkowego znaczenia. Ubytek i powrót światła można porównać do uszkodzenia i uzdrowienia oka. Motyw ten łączono z fazami Księżyca: uszkodzenie odpowiada ubytkowi światła, uzdrowienie natomiast powrotowi do pełni. Symbolicznie oznacza to przywrócenie rytmu czasu i porządku Ma’at.

Pamiętajmy, że w tradycji egipskiej występowały co najmniej dwie postacie identyfikowane przez Greków jako Horus. Pierwszy to Horus Starszy– bóg nieba. W najstarszej teologii jego prawe oko było Słońcem, lewe Księżycem. Bywał przedstawiany jako sokół  „Pan przestworzy”, uosobienie nieba rozpiętego nad ziemią. Drugi Horus to syn Ozyrysa i Izydy (często nazywany przez badaczy Horusem Młodszym). To on w micie o walce z Setem traci oko. W późniejszych syntezach teologicznych bóg nieba i syn Ozyrysa zaczęli funkcjonować jako jedna postać. To połączenie tłumaczy, dlaczego w ikonografii motyw oka, mit walki z Setem oraz symbolika słoneczno-księżycowa współistnieją. Staroegipski zapis Hr wymawiany Har lub Hor  oznacza po prostu sokoła i dlatego  Horus, syn Izydy, także bywa przedstawiany jako sokół lub jako człowiek z głową sokoła

Symbol oka Horusa  przedstawia stylizowane ludzkie oko o ustalonej, sakralnej formie.  Nawiązuje do oka sokoła łącząc element ludzki i ptasi.

 

                                                    źródło:Wikipedia

 

 

 

                                             autor Jeff Dahl, źródło Wikipedia
 

Składa się z brwi,  konturu oka z wyraźnie zaznaczoną źrenicą, wydłużonej linii poziomej wychodzącej z zewnętrznego kącika (przypominającej kreskę wykonaną kohlem), zakrzywionego elementu opadającego w dół, przywodzącego na myśl plamkę pod okiem sokoła,  oraz dolnej linii zamykającej kompozycję. Symbol nie oznacza „trzeciego oka” ani wizji mistycznej w sensie późniejszym. W znaczeniu źródłowym odnosi się do ochrony, przywrócenia integralności, zdrowia i nienaruszonej całości. Amulety w kształcie oka Horusa wkładano do bandaży mumii, umieszczano na sarkofagach i noszono jako ochronę przed chorobą i złem. Jego funkcja była konkretna: tak jak oko zostało przywrócone do całości, tak ciało i życie miały zostać zachowane na wieki.

Przy okazji czy słowo „hora” ma związek z imieniem Horusa? Nie ma. „Hora” pochodzi z łacińskiego hora, a to z greckiego ὥρα – „pora”, „właściwy moment”.

Imię Horus to grecka forma egipskiego Ḥr – „wysoki”, „ten, który jest ponad”. Podobieństwo brzmienia jest przypadkowe. Termin „horoskopos” wywodzi się od ὥρα, nie od imienia Horusa.

A psychologiczne ujęcie Pełni? Interpretacje emocjonalne są całkowicie subiektywne. W astrologii klasycznej znaczenie ma zawsze indywidualny horoskop; sama faza Księżyca nie wystarczy do analizy kosmogramu.

Współcześnie wiele osób celebruje pełnię symbolicznie. Zapalenie złotej lub zielonej świecy może być chwilą skupienia. Pełnia pozostaje jednak przede wszystkim etapem cyklu: wzrost, dojrzałość, zanik. Moment pełnego oświetlenia. Symbol całości.

 

Czy kapłani egipscy wróżyli faraonom z tarota?

 

Krótka odpowiedź brzmi: nie. Dłuższa jest znacznie ciekawsza, ponieważ prowadzi nas nie do Egiptu faraonów, lecz do Europy XVIII wieku.

Antoine Court de Gébelin w 1781 roku, w swoim monumentalnym dziele "Le Monde primitif" ogłosił, że tarot jest ocalałą „księgą starożytnych Egipcjan”, symbolicznym zapisem ich religii, filozofii i wiedzy kosmologicznej. Był to człowiek Oświecenia: wykształcony erudyta, poliglota i historyk. Nieuchronnie pojawia się pytanie, jak mógł wpaść na taki niezwykły pomysł, pisząc "...jeżeli ogłosić, że istnieje jakaś księga starożytnych Egipcjan, księga niestrawiana przez płomienie, które pochłonęły wspaniałe egipskie księgi, księga, która zawiera doktryny odnoszące się do wielu interesujących dziedzin, każdy pośpiesznie rzuciłby się do studiowania tak bezcennego, wspaniałego znaleziska...". Gébelin w tym samym dziele  wspomina, że pewnego razu grał ze swoimi znajomymi w karty tarota (pierwotnie do tego służyły). Znajomi poprosili go, żeby przyjrzał się wnikliwiej obrazkom.  On tak dokładnie je przeanalizował, że zobaczył w nich historię Egiptu. No, ale Europa nie miała wówczas dostępu do egipskich tekstów religijnych. Ten starożytny kraj znano głównie w interpretacji autorów grecko-rzymskich, takich jak Herodot, Plutarch czy Diodor Sycylijski, oraz przez literaturę hermetyczną, przypisywaną postaci Hermesa Trismegistosa (będę jeszcze o nim pisać). Hrabia de Mellet w eseju dołączonym do wspomnianego wyżej dzieła, poszedł jeszcze dalej, konstruując wizję „Księgi Tarosz”, dzieła egipskiego boga Thotha (utożsamianego z greckim Hermesem), które zostało przekazane ludzkości w formie obrazów. Tych właśnie kart używali (według Melleta oczywiście) egipscy kapłani do interpretacji snów, znaków i wydarzeń. Istotną rolę w micie egipskiego tarota odegrała także tzw. Tablica Izydy (Tabula Bembina). Jest to rzymski relief z I wieku n.e., wykonany z brązu i srebra, przedstawiający sceny kultowe i bóstwa w stylu inspirowanym Egiptem. Przez wieki uchodził za autentyczny zabytek egipskiej mądrości, co sprzyjało fantazjom okultystycznym. Court de Gébelin próbował dopatrywać się na niej symboli znanych z tarota, takich jak potrójny krzyż z berła Papieża, lecz dokładna analiza nie potwierdza ich istnienia. Tablica owszem zawiera motywy egipskie, ale przetworzone w stylu niezgodnym z kanonem sztuki faraońskiej, a znaki przypominające hieroglify są raczej ornamentalnymi imitacjami i nie tworzą żadnego tekstu.  

Kolejny etap rozwoju tej narracji wiąże się z działalnością Jean-Baptiste Alliette (1738–1791), znanego pod pseudonimem Etteilla. Był to francuski kartomanta i autor pierwszego systematycznego podręcznika wróżenia z tarota. Twierdził on, że tarot został stworzony przez siedemnastu egipskich magów pod przewodnictwem Hermesa Trismegistosa, spisany na złotych tablicach i ukryty w świątyni Ognia w Memfis. Etteilla przypisywał sobie pierwszeństwo w odkryciu „prawdziwego” znaczenia tarota nazywanego Księgą Thota. Kontynuator tych poglądów Éliphas Lévi uważał tarot za najdoskonalszą ze wszystkich ksiąg, klucz do proroctw i dogmatów, przypisując jego autorstwo Hermesowi Trismegistosowi, którego umieszczał w czasach biblijnego Henocha. Choć dopuszczał wróżebne zastosowanie kart, traktował je jako funkcję drugorzędną. Istotą tarota miały być uniwersalne prawdy symboliczne. Lévi twierdził nawet, że człowiek zamknięty w więzieniu, mając do dyspozycji wyłącznie tarot, mógłby w ciągu kilku lat osiągnąć wiedzę uniwersalną i rozprawiać na każdy temat z niewyczerpaną elokwencją. (Twierdzenie to przypomina klasyczną tezę o nieskończonej liczbie małp, które w nieskończonym czasie mogłyby napisać wszystkie dzieła Szekspira). Dodatkowo Lévi także powołuje się na Athanasiusa Kirchera który badał Tablicę Izydy. 

Te wszystkie uczone wywody i interpretacje miały miejsce przed odnalezieniem Kamienia z Rosetty, który był kluczowy przy odczytaniu hieroglifów przez Champolliona w 1822 r.

Tymczasem w Egipcie faraonów nie istniały karty ani do wróżenia ani do gry. Funkcjonowały natomiast ostrakony (gliniane skorupki do notatek) i pojedyncze kartki papirusowe, a w późnej starożytności kodeksy, lecz był tam tekst nie obrazki. Egipska dywinacja opierała się na interpretacji snów, wyroczniach świątynnych i obserwacjach zjawisk przyrodniczych. 

Karty tarota pojawiają się dopiero w XV-wiecznych Włoszech jako gra dworska.

Mit egipskiego pochodzenia tarota przetrwał, ponieważ odpowiadał potrzebie autorytetu. Nowożytni autorzy przywykli do modelu religii księgi. Skoro Egipt był tak potężną cywilizacją,  musiał posiadać własną „Biblię”. Ponieważ nie istniał jeden kanoniczny tekst, rolę tę przypisano tarotowi. W ten sposób Egipt stał się symbolicznym źródłem legitymizacji tej szczególnej talii.

Największy paradoks polega na tym, że Gébelin całkowicie się mylił, a jednak wpłynął na historię tarota bardziej niż ktokolwiek przed nim. Nie odkrył starożytnej księgi, lecz stworzył ideę. To ona pozwoliła okultystom XIX i XX wieku traktować tarot w sposób szczególny. Co istotne, gdy w XIX wieku część z nich zaczęła dostrzegać słabość egipskiej hipotezy, nie zrezygnowano z idei starożytnego rodowodu tarota. Zamiast tego pojawiło się powiązanie kart z Drzewem Życia i kabałą. 

Historia tarota okazuje się więc historią kolejnych prób nadania mu możliwie najstarszego i najbardziej prestiżowego pochodzenia. Gdy upadała jedna teoria, pojawiała się następna. Egipt ustępował miejsca kabale, a autorytet starożytności zastępowano autorytetem tradycji ezoterycznej.

W kolejnym wpisie przyjrzę się właśnie tej kabalistycznej reinterpretacji tarota: skąd się wzięła, kto ją rozwinął i czy ma jakiekolwiek historyczne podstawy. 

Bibliografia:

Rafał T. Prinke, Tarot. Dzieje niezwykłej talii kart, wydanie II, Wydawnictwo FOSFOROS, Lydney 2025 

Donald Tyson (red.), Tarot w pismach wybitnych okultystów z XVIII, XIX i XX wieku, przeł. Bartłomiej Kotarski, red. nauk. Anna Brzezińska, Wydawnictwo Kobiece / Illuminatio, 2022.

Erik Hornung, Egipt ezoteryczny. Tajemna wiedza Egipcjan i jej wpływ na kulturę Zachodu, przeł. i red. nauk. Andrzej Niwiński, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2025 

Andrzej Niwiński, Mity i symbole starożytnego Egiptu, Warszawa 1992.

Andrzej Niwiński, Bóstwa, kulty i rytuały starożytnego Egiptu, Warszawa 1993.

Tam gdzie piękno, sacrum i medycyna przenikają się wzajemnie

 

Mirra, kadzidło i złoto. Te trzy słowa słyszymy w kolędach, często jeszcze nie wiedząc, czym naprawdę są. W Ewangelii świętego Mateusza mędrcy ze Wschodu przynieśli Dziecięciu w darze złoto, kadzidło i mirrę. W tekście greckim pojawiają się słowa chrysos, libanos i smyrna. Libanos oznacza olibanum, czyli żywicę drzewa Boswellia, smyrna – mirrę, żywicę Commiphora. Ofiarowanie kadzidła oznaczało uznanie boskości, złoto było symbolem władzy, mirra łączyła wymiar królewski i sakralny.  

                                                                             mirra 

 

 

olibanum

                                          

Starożytny Egipt pachniał słońcem i żywicą. Dym unoszący się w sanktuariach, aromaty rozgrzewane na żarze, pachnidła wcierane w ciało tworzyły atmosferę, w której religia, estetyka i praktyczna wiedza medyczna łączyli się nierozerwalnie ze sobą. Aromat był istotą rytuału. W reliefach Nowego Państwa i Okresu Ptolemejskiego dostrzegamy kapłana lub faraona trzymającego kadzielnicę, z której wznosi się smuga dymu ku obliczu bóstwa. Hieroglificzny znak ramienia zakończonego misą oznaczał akt kadzenia, a znak naczynia z płomieniem i dymem samą kadzielnicę. Egipskie słowo senecher, oznaczające kadzidło, pozostaje w związku ze słowem necher, bóg. Okadzać znaczyło czynić boskim. To, co zostaje okadzone, zostaje włączone w sferę sacrum.

 

 

 

W reliefach z portyku w Deir el-Bahari z czasów królowej Hatszepsut, przedstawiono mit jej boskiego poczęcia. Bóg Amon przybiera postać małżonka królowej Ahmes i zbliża się do niej, aby począć przyszłą władczynię. Ahmes budzi się, czując słodką woń boga, a jej ciało zostaje napełnione zapachem. Wonności określane są jako pochodzące z Puntu, krainy drzew mirrowych i kadzidłowych. Zapach jest pierwszym wyczuwalnym znakiem obecności bóstwa. 

Punt prawdopodobnie znajdował się w rejonie dzisiejszej Erytrei, północnej Somalii i wschodniej Etiopii. To naturalne środowisko drzew Boswellia i Commiphora, źródła olibanum i mirry. Drugim obszarem z którego pozyskiwano pachnącą żywicę była południowa Arabia, zwłaszcza dzisiejszy Oman i Jemen, gdzie rośnie Boswellia sacra. Handel odbywał się drogą morską przez Morze Czerwone oraz lądem przez Półwysep Arabski. Zapach unoszący się w egipskich świątyniach miał więc swoje źródło na wybrzeżach Morza Czerwonego i Oceanu Indyjskiego.                                                                                     
Plutarch pisał “.. Powietrze w którym nieustannie oddychamy i jesteśmy nie zawsze ma ten sam stan i skład lecz nocą gęstnieje i uciska ciało prowadząc dusze przyćmioną i ociężałą do stanu przygnębienia i smutku. Z tego powodu Egipcjanie  gdy tylko wstają o świcie spalają w ofierze kadzidło rozjaśniając i oczyszczając powietrze i ożywiają w ten sposób ducha osłabionego w ciele…”Plutarch opisuje, że Egipcjanie spalali rano kadzidło, w południe mirrę, a wieczorem kyphi, wieloskładnikową mieszankę sporządzaną według świętych tekstów. Zauważmy, że także i tutaj podobnie jak w Biblii polski tłumacz używa słowa kadzidło na grecki libanos, oznaczającego konkretną żywicę Boswellia, nie kadzidło ogólnie. Kyphi natomiast składa się z miodu, wina, rodzynek, mirry,  mastyksu, jałowca, kardamonu oraz inne aromatycznych składników. Według Plutarcha słodki i miły zapach palonego kyphi  łagodził smutki i napięcia codziennych trosk oraz przynosił miłe i spokojne  sny. Mieszanka ta była także używana jako napój i balsam. Kadzidło i mirra są „owocami działania słońca”, ponieważ drzewa sączą żywicę w gorące południe i dlatego palono je w dzień.  

W tradycji hebrajskiej olibanum nosi nazwę לְבוֹנָה (levonah). W Księdze Wyjścia czytamy: „Weź sobie wonności: nataf, szechelet, chelbenah oraz levonah zakah; wszystko w równych częściach.” Levonah zakah oznacza czyste kadzidło, czyli olibanum. W tym samym rozdziale ustanowiono rytm codziennego kadzenia rano i wieczorem, a w Księdze Kapłańskiej pojawia się wyrażenie anan haqetóret – „obłok kadzidła”, który ma okryć Święte Świętych. W języku hebrajskim funkcjonuje także termin qetóret czyli mieszanka kadzielna, która mogła służyć wyłącznie do celów rytualnych.

Zarówno hebrajskie levonah, jak i greckie libanos wywodzą się najprawdopodobniej z semickiego rdzenia LBN, oznaczającego biel. Ten sam rdzeń pojawia się w nazwie Liban, odnoszącej się do jasnych, ośnieżonych gór, choć same drzewa kadzidłowe tam nie rosną. Łacińska forma olibanum powstała z greckiego wyrażenia ὁ λίβανος (ho libanos), w którym rodzajnik został wchłonięty do wyrazu. 

Mirra, grecka smyrna, dała nazwę miastu Smyrna w Azji Mniejszej, dzisiejszemu Izmirowi, ważnemu portowi handlowemu świata greckiego i rzymskiego. Nie oznacza to, że mirra tam rosła, lecz że tam przechodziły szlaki handlowe żywic.

Okadzanie miało również wymiar medyczny. Starożytni medycy opisują mirrę i olibanum jako substancje osuszające i oczyszczające, stosowane na rany oraz do okadzania pomieszczeń. Współczesne analizy chemiczne potwierdzają, że Boswellia zawiera kwasy bosweliowe o działaniu przeciwzapalnym, a Commiphora związki o właściwościach antyseptycznych.

W Egipcie zapach był znakiem obecności bóstwa. W świątyni jerozolimskiej dym tworzył zasłonę między człowiekiem a Bogiem i oddzielał sacrum od profanum. W obu kulturach wznosząca się smuga dymu wyznaczała granicę między tym, co ludzkie, a tym, co święte.

                                                   Commiphora źródło istock photo

                                            Boswelia sacra źródło Wikipedia

Bibliografia

Biblia, Księga Wyjścia, Księga Kapłańska, Ewangwlia wg świętego Mateusza

Plutarch, O Izydzie i Ozyrysie 

Andrzej Niwiński, Bóstwa, kulty i rytuały starożytnego Egiptu, Warszawa 1993.

Wikipedia 

Starożytny Egipt: Między Maa't a astrologią

 

W starożytnym Egipcie porządek świata, Maʿat, nie był abstrakcyjną ideą, lecz realnością, którą należało nieustannie podtrzymywać jako niezmienny ład społeczny i kosmiczny. Istnienie świata nie było dane raz na zawsze, lecz wymagało ciągłego odnawiania poprzez rytuał, kult oraz prawowitą władzę królewską. Słońce nie „wschodziło” samo; przeciwnie, każdego dnia musiało być obudzone do życia przez faraona lub, w jego zastępstwie, przez najwyższego kapłana stolicy państwa.

Wnikliwymi obserwatorami nieba byli kapłani godzinowi unud, którzy śledzili czas za pomocą obserwacji gwiazd oraz zegarów słonecznych i wodnych, by w odpowiedniej chwili dać sygnał do rozpoczęcia ceremonii. Specjaliści–astronomowie prowadzili obserwacje na dachach świątyń, rejestrując położenie ciał niebieskich. Zauważyli, że co dziesięć dni, tuż przed wschodem Słońca, na wschodnim niebie pojawia się nowa grupa gwiazd. Na tej podstawie podzielili rok na trzydzieści sześć dziesięciodniowych okresów, zwanych dekanami.

Wzmianki o dekanach pojawiają się już w Tekstach Piramid, jednak w pełni potwierdzony i uporządkowany system rozwija się dopiero w Pierwszym Okresie Przejściowym oraz w Średnim Państwie. Głównym źródłem są tu sarkofagi z Asjut. Dekany nie były jednak narzędziem interpretacji losu jednostki, lecz elementem kosmicznej miary czasu.

Wiedza astronomiczna miała znaczenie fundamentalne, ponieważ od heliakalnego wschodu gwiazdy Sothis (Syriusza) rozpoczynał się w czasach Starego Państwa coroczny, kluczowy dla funkcjonowania Egiptu wylew Nilu, decydujący o żyzności ziemi i trwaniu państwa. Z biegiem stuleci moment heliakalnego wschodu Syriusza i faktyczny początek wylewu Nilu, na skutek precesji, stopniowo się rozchodziły. Z kolei brak lat przestępnych sprawił, że początek roku kalendarzowego stopniowo przesuwał się względem heliakalnego wschodu Syriusza (Sothis). (Heliakalny wschód oznacza pierwsze widoczne pojawienie się gwiazdy na porannym niebie, tuż przed wschodem Słońca, po okresie jej niewidoczności spowodowanej bliskością Słońca na niebie)

Rozjazd między kalendarzem a rytmem przyrody nie był jednak postrzegany jako zagrożenie dla porządku świata; kalendarz cywilny pozostał nieskorygowany. Nie utożsamiano wówczas układu nieba w chwili narodzin z losem człowieka. Skoro czas postrzegano jako koło, a świat nieustannie powracał do swojego początku, nie istniała potrzeba przewidywania przyszłości jednostki.

Obserwacja nieba nie jest bowiem równoznaczna z próbą odczytywania losu z gwiazd. To Mezopotamia jako pierwsza dostrzegła związek między ruchami planet a losem królów, a filozofia grecka wprowadziła pojęcie losu jako kosmicznej konieczności. Na tym gruncie wyrosła astromagia, zakładająca możliwość odwrócenia losu poprzez rytuały, techniki medytacyjne i symboliczne wznoszenie się ku gwiazdom w celu zmiany niekorzystnych zapisów.

Różnica między Egiptem a Mezopotamią jest w tym punkcie zasadnicza. W Mezopotamii planety nie tylko nosiły imiona bogów, lecz były bogami, a ich wpływ na świat ziemski miał religijne umocowanie. W Egipcie natomiast bogowie nie byli jednoznacznie utożsamiani z planetami. Takie identyfikacje pojawiły się dopiero w interpretacjach greckich, próbujących zestawić egipski panteon z własnym.

Proces przejścia ku astrologii był stopniowy. Najpierw dekany zaczęły przyjmować postać istot opiekuńczych, powiązanych z losem i ciałem. Następnie w Egipcie pojawił się zodiak, zapożyczony z tradycji babilońskiej i przetworzony w duchu egipskim. W okresie rzymskim rozwinęła się astrologia predykcyjna.

Monumentalnym świadectwem tej przemiany jest zodiak z Dendery, relief z późnego okresu ptolemejsko-rzymskiego. Przedstawia on dwanaście znaków zodiaku w formie znanej z tradycji babilońsko-greckiej, ujętych jednak w egipski język religijny. Obok znaków pojawiają się dekany, planety oraz bóstwa opiekujące się kosmosem. Zodiak nie zastępuje egipskiej kosmologii, lecz zostaje w nią włączony jako nowy sposób przedstawienia porządku świata. Nie jest to narzędzie prywatnych horoskopów, lecz teologiczny obraz kosmosu jako uporządkowanej całości.

Wraz z upadkiem niezależnego państwa, obcymi podbojami oraz włączeniem Egiptu w świat hellenistyczny, a następnie rzymski, historia przestała być doświadczana jako cykl nieustannego powrotu. Zanikł porządek, dotąd gwarantowany na ziemi przez faraona i rytuał. W schyłkowym okresie dziejów Egiptu, wraz ze wzrostem wpływów obcych kultur, zwłaszcza greckiej, Egipcjanie otworzyli się na astrologię. Ciało ludzkie zaczęło być postrzegane jako odbicie struktury nieba, a los biologiczny jako wpisany w porządek kosmosu. Astrologia stała się odpowiedzią na świat, który przestał powracać w niezmiennym rytmie, oraz na historię, która przestała „kołem się toczyć”. Gwiazdy przejęły funkcję, którą wcześniej pełniły rytuał, kalendarz i władza królewska.

Nie była to jednak nauka tak bardzo starożytna, jak chcieli ją widzieć Grecy i jak do dziś bywa przedstawiana w niektórych publikacjach.

BIBLIOGRAFIA

Hornung, Erik, Egipt ezoteryczny. Tajemna wiedza Egipcjan i jej wpływ na kulturę Zachodu, wyd. 1, Warszawa 2025, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Niwiński, Andrzej, Mity i symbole starożytnego Egiptu, wyd. 2 poprawione i uzupełnione, Warszawa 1992, Wydawnictwo Pro Egipt.

Niwiński, Andrzej, Bóstwa, kulty i rytuały starożytnego Egiptu, Warszawa 1993, Wydawnictwo Pro Egipt.

Jasnowidz w laboratorium

 

Naukowcy, słysząc o niezwykłych zdolnościach niektórych osób, próbowali ustalić, czy są to jedynie czcze wymysły, czy też kryje się w nich ziarno prawdy. Wspominałam w poprzednim wpisie, że doświadczenia z osobami uzdolnionymi medialnie rzadko przynosiły jednoznaczne rezultaty. Badacze poszli jednak o krok dalej i postanowili sprawdzić, czy można sztucznie wpłynąć na ludzki mózg w taki sposób, by wywołać wizje lub inne atypowe odczucia.

Michio Kaku w książce „Fizyka rzeczy niemożliwych” omawia telepatię, jasnowidzenie i zjawiska pokrewne, odwołując się do badań nad płatem skroniowym. Problem polega na tym, że wiele jego tez opiera się nie tyle na samych wynikach badań, ile na ich daleko idącej interpretacji.

Wilder Penfield, operując chorych na padaczkę, rzeczywiście odkrył, że pobudzenie kory skroniowej może wywoływać niezwykle żywe efekty. Pacjenci słyszeli głosy bliskich osób i powracali do minionych wspomnień. Penfield pisał jednak wprost, że była to aktywacja ośrodków pamięci i nic ponadto.

Podobnie Norman Geschwind, badając padaczkę płata skroniowego, opisał zespół pewnych cech osobowości, takich jak skłonność do refleksyjności, wzmożone zainteresowania religijne oraz silne zaangażowanie emocjonalne. Nie twierdził jednak, że padaczka produkuje proroków czy wizjonerów.

Michael Persinger zasłynął natomiast tak zwanym „hełmem Boga”, który miał wywoływać u badanych poczucie obecności. Gdy jednak w 2004 roku przeprowadzono ścisłą, podwójnie ślepą próbę, efekt ten zniknął.

W książce Michio Kaku te trzy wątki, u Penfielda czysta neurochirurgia, u Geschwinda opis zmian zachowania, u Persingera eksperyment o dyskusyjnej jakości, zostają złożone w jedną narrację. Jest to narracja sugerująca, że wizje, jasnowidzenie i doświadczenia paranormalne można zredukować do prostego zakłócenia w obrębie płata skroniowego.

W drugiej połowie XX wieku zagadnienia parapsychiczne i psychotroniczne rzeczywiście znajdowały się w polu zainteresowań niektórych środowisk badawczych. Należy jednak zaznaczyć, że parapsychologia i psychotronika nie funkcjonowały jako samodzielne wydziały uniwersyteckie. Badania nad zjawiskami określanymi jako parapsychiczne prowadzono w ramach istniejących struktur akademickich, głównie na wydziałach psychologii, psychiatrii i medycyny, w postaci wyspecjalizowanych zespołów zajmujących się tak zwanymi doświadczeniami anomalnymi. Równolegle, zwłaszcza w Europie Środkowo Wschodniej okresu zimnej wojny, termin „psychotronika” funkcjonował jako określenie nurtu badań i tematyki konferencji naukowych, po których zachowały się materiały źródłowe.

W przypadku niektórych osób dało się potwierdzić skuteczność ich przewidywań. Można było wykazać, że wiedzą coś, czego wiedzieć nie powinni. Nie dało się natomiast jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, w jaki sposób tę wiedzę pozyskują. To istotna granica, fakt działania nie oznacza jeszcze zrozumienia mechanizmu.

Współczesna nauka coraz wyraźniej przyznaje, że mózg nie funkcjonuje według prostych, lokalnych map. Funkcje są rozproszone, sieci dynamiczne, a plastyczność ogromna. Wiemy dziś, że mit o używaniu dwudziestu procent mózgu jest fałszywy, ale równie prawdziwe jest to, że nie rozumiemy dokładnie, w jaki sposób mózg wykorzystuje swoje możliwości w różnych konfiguracjach.

Niektórzy ludzie dostrzegają więcej wzorców, inni lepiej odczytują emocje, jeszcze inni potrafią z niezwykłą precyzją analizować dane. Często dzieje się to kosztem innych zdolności. Autyzm jest tu jednym z najbardziej znanych przykładów. Wybitne możliwości poznawcze mogą współistnieć z poważnymi trudnościami emocjonalnymi i społecznymi. Nie wiemy, którą część mózgu należałoby stymulować, by poprawić jedno bez naruszania drugiego, o ile w ogóle jest to możliwe.

Być może tak intensywne postrzeganie rzeczywistości nie jest na co dzień potrzebne. Być może filtry, uproszczenia i emocjonalne skróty są warunkiem normalnego funkcjonowania. Ludzie o skrajnych zdolnościach poznawczych widzą więcej, ale często płacą za to cenę. Nie są lepsi. Są inaczej skonfigurowani.

Praktyki dywinacyjne można zatem traktować nie jako magię, lecz jako narzędzie tymczasowej zmiany konfiguracji myślenia, sposób na to, by choć na chwilę dostrzec więcej połączeń, niż pozwala codzienny, użytkowy tryb rozumu. Nie daje to dostępu do absolutnej prawdy ani do przyszłości zapisanej poza światem. Daje natomiast możliwość spojrzenia na teraźniejszość z innej perspektywy.

Astrologia nie jest tu wyjątkiem. Jest jednym z narzędzi porządkujących uwagę i pomagających dostrzec wzorce rozciągnięte w czasie.

Jasnowidz i medium: paranormalne zdolności czy wyjątkowo sprytne sztuczki?

 

Jednym z najważniejszych polskich badaczy zjawisk mediumicznych (materializacje zjaw, wirujące stoliki itp.) był Julian Ochorowicz, psycholog i filozof, który łączył znajomość fizjologii, hipnozy oraz technik iluzjonistycznych z opisywaniem fenomenów, których nie potrafił wytłumaczyć.

Jego najsłynniejsze badania dotyczyły włoskiego medium Eusapii Palladino skromnej niepiśmiennej kobiety, która nie pobierała honorariów i nie wykazywała objawów żadnych chorób nerwowych. Podczas seansów obserwowano m.in. dotknięcia bez kontaktu fizycznego, powiewy powietrza oraz ruchy przedmiotów znajdujących się poza zasięgiem medium. Pojawiały się także komunikaty o charakterze spirytystycznym, jednak „duchy” posługiwały się wyłącznie językami znanymi uczestnikom, a zakres przekazywanych informacji nie wykraczał poza ich wiedzę. Dla Ochorowicza był to argument, że zjawiska te mogą stanowić nieznany jeszcze przejaw psychiki, a nie dowód na istnienie bytów nadprzyrodzonych. Sam badacz natomiast nie był spirytystą i nigdy nie twierdził, że obcuje z duchami.

W dwudziestoleciu międzywojennym seanse mediumiczne stały się popularną rozrywką elit. Największy rozgłos zyskał Teofil Modrzejewski, działający pod pseudonimem Franek Kluski. Jak wynika z relacji, jego „kariera” zaczęła się przypadkowo. Zjawiska pojawiły się wokół niego podczas seansu, w którym uczestniczył jedynie jako obserwator. Obszerne relacje z seansów przekazuje Norbert Okołowicz w książce "Wspomnienia z seansów z medium Frankiem Kluskim" (1926), zawierającej protokoły, fotografie i schematy z kilkudziesięciu seansów, w których brali udział lekarze, inżynierowie, oficerowie i ludzie kultury. Okołowicz, oficer i jednocześnie skrupulatny kronikarz, szacuje liczbę uczestników tych seansów na kilkaset osób, wśród których znajdowało się wielu lekarzy, inżynierów i przedstawicieli elit wojskowych oraz artystycznych. W relacji świadków czytamy, że w ciemnym lub czerwono przyciemnionym pokoju pojawiały się zjawiska świetlne jak małe fosforyzujące kule, smugi, niekiedy większe „plamy” światła przypominające sylwetki. Uczestnicy opisywali też dotknięcia niewidzialnych rąk, muskania po twarzy i włosach, chwytanie za ramiona czy dłonie oraz nagłe powiewy zimnego powietrza. Pojawiały się materializacje zwierząt: niewielkiego ptaka, którego obecność zdradzało trzepotanie skrzydeł i dotyk pazurków, istoty przypominającej łasicę, a także dużego kudłatego „stworzenia”, które – jak wspominali niektórzy – lizało uczestników po twarzy czy dłoniach. Z ciemności wyłaniały się także postaci ludzkie: m.in. „asyryjski arcykapłan” w charakterystycznym stroju, postać oficera mówiącego po włosku oraz sylwetki osób, znane niektórym uczestnikom seansów.

W czasie eksperymentów ustawiano naczynie z gorącą parafiną oraz z zimną wodą. Według relacji świadków „zjawy” zanurzały w nich dłonie, stopy lub twarze, po czym pozostawała cienka forma woskowa, zalewana następnie gipsem. Zachowane odlewy, przechowywane m.in. w Instytucie Metapsychicznym w Paryżu, ukazują drobne szczegóły anatomiczne. W 1920 roku Kluski został zaproszony do Paryża przez dyrektora Institut Métapsychique International, Gustave Geley. Podczas eksperymentów do parafiny dodano marker chemiczny (cholesterol), który później odnaleziono w formach woskowych. Dla ówczesnych badaczy był to dowód, że odlewy powstały w trakcie seansu. 

Równolegle w literaturze zaczęły pojawiać się relacje o możliwych oszustwach. Artykuły sceptyczne przypominają seans, na którym zamiast odlewu twarzy w parafinie otrzymano odlew pośladków – francuski dziennikarz Paul Heuzé uznał, że medium po prostu zanurzyło w parafinie własne ciało. Pojawiły się też informacje o rzekomym „przyznaniu się do oszustwa”, o którym miał pisać m.in. Joseph Rinn oraz Melvin Harris – choć i tu opieramy się na przekazach wtórnych, a nie na zachowanym tekście samego Modrzejewskiego. Najbardziej spektakularny element całej historii czyli domniemana fizyczna niemożliwość sfałszowania parafinowych odlewów rzeczywiście został osłabiony przez współczesne eksperymenty. W 1997 roku włoski badacz Massimo Polidoro wraz z chemikiem Luigim Garlaschellim postanowili sprawdzić, czy można wykonać taki odlew bez udziału zmaterializowanych „duchów”. Z użyciem zwykłej parafiny, kontrolując temperaturę oraz bardzo precyzyjnie prowadząc ruch dłoni, uzyskali cienkie „rękawice” woskowe, z których można było ostrożnie wysunąć rękę, nie niszcząc struktury formy. Po zalaniu ich gipsem otrzymali odlewy uderzająco podobne do tych, które powstawały podczas seansów z Kluskim. Warto jednak zauważyć, że Polidoro i Garlaschelli nie wyjaśniają, czy próbowali wykonywać swoje doświadczenia w zupełnej ciemności, pod presją kilkunastu świadków z koniecznością zachowania absolutnej ciszy i bez prawa do powtórzeń. Wkładanie twarzy do gorącej parafiny w takich warunkach mogłoby skończyć się zwykłym poparzeniem, a zarzut, że Modrzejewski sam zanurzał w parafinie własne ręce, również nie jest oczywisty – musiałby je potem wyjąć bez rozerwania delikatnej struktury formy. Chyba że, odlewy powstawały w innym czasie niż same seanse. Z drugiej strony, jeśli już rozważamy scenariusze alternatywne, trzeba uczciwie przyznać, że możliwość mistyfikacji nie musiała spoczywać wyłącznie na barkach medium. W seansach uczestniczyły osoby z najwyższych sfer – ludzie inteligentni, obeznani z teatrem, optyką, fotografią i różnymi technikami scenicznych sztuczek. Gdyby kiedykolwiek doszło do oszustwa, równie dobrze mogłoby ono wynikać z działań któregoś z „obserwatorów”, a nie samego Modrzejewskiego, który podczas pracy mediumicznej znajdował się w transie i był w dużej mierze zależny od otoczenia. Takiej hipotezy nie można całkowicie wykluczyć.  Pragnę podkreślić, że te opowieści znam z książek Leszka Szumana, Lecha Emfazego Stefańskiego. Oni z kolei korzystają głównie ze świadectw ustnych i przekazów wtórnych często typu „ktoś słyszał, że ktoś mówił”. Mam więc pełną świadomość, że przez lata mogły narosnąć różne dopowiedzenia i przeinaczenia, tak typowe dla wspomnień przekazywanych z ust do ust. Ludzie rzadko rozróżniają, co rzeczywiście widzieli, co jedynie zapamiętali z opowieści innych, a co powstało już w ich własnej wyobraźni. Tym bardziej, że nikt nie chodził z notesem, by punkt po punkcie zapisywać wszystko, czego doświadczał lub co usłyszał. W efekcie materia, z którą dziś pracujemy, nosi ślady nieuchronnych zniekształceń pamięci i trzeba o tym zawsze lojalnie przypominać czytelnikowi.

Innymi szeroko komentowanymi zjawiskami tamtych czasów było jasnowidzenie i zjawiska telepatyczne których głównym bohaterem był Stefan Ossowiecki. Zyskał on rozgłos dzięki licznym przypadkom odnajdywania zaginionych oraz udziałowi w eksperymentach, którymi fascynowały się ówczesne elity. Ponadto z jego pomocy korzystała policja, a w pokazach i próbach organizowanych również w środowisku wojskowym uczestniczył sam marszałek Józef Piłsudski. Większość spotkań była protokołowana, a ich uczestnicy dobrowolnie podpisywali się pod wnioskami z eksperymentów. Słynny jasnowidz funkcjonował więc na przecięciu dwóch światów: naukowego sceptycyzmu i parapsychologicznego entuzjazmu. Część badaczy podejrzewała go o stosowanie sztuczek, podczas gdy inni byli pod wrażeniem rezultatów, które nie dawały się w żaden sposób wyjaśnić. Popularność Ossowieckiego utrzymywała się przez lata, co jest argumentem ,że jego działania były uznawane za nadzwyczajne lub trudne do wyjaśnienia. Jeden z takich przypadków przytacza osoba z bliskich kręgów premiera Ignacego Jana Paderewskiego. Chodziło o człowieka, który właśnie miał objąć placówkę zagraniczną. Ossowiecki podczas spotkania wyraźnie poczuł, że człowiek ten nie dożyje nominacji, co w krótkim czasie się sprawdziło. Inną relację przytaczał dr Tadeusz Gliwic, opowiadając historię zasłyszaną od swego ojca, Hipolita Gliwica. Jasnowidz zobaczył nad głową znajomego pana Gliwica coś w rodzaju aureoli, co według jasnowidza zwiastowało bliską śmierć. Gliwic umówił się z owym człowiekiem na obiad trzy dni później i wkrótce po tym spotkaniu mężczyzna zginął w wypadku samochodowym. Z kolei jeden z sędziów warszawskiego sądu okręgowego wspominał, że widział kiedyś zaniepokojonego Ossowieckiego, biegnącego w nocy w stronę brzegu Wisły. Okazało się, że miał wyjątkowo silną wizję ludzi tonących co okazało się prawdą. Szybka reakcja jasnowidza uratowała życie większości z nich. Wiele osób z kręgów naukowych kwestionowało jego niezwykłe zdolności, zarzucając mu nawet oszustwa. Jednakże jako znany inżynier, przedsiębiorca i osoba znakomicie ustosunkowana, nie miał on żadnego racjonalnego powodu, by kompromitować się przed gronem własnych znajomych, wojskowych i naukowców. Dodatkowo, co potwierdzają także inne przypadki tego typu, zjawiska subtelne, zależne od koncentracji i stanu wewnętrznego, łatwo ulegają zakłóceniom w warunkach laboratoryjnych, zwłaszcza wtedy, gdy wykonawca spodziewa się niechęci lub wrogości obserwatorów. W konsekwencji wyniki badań przeprowadzanych w takiej atmosferze nie zawsze odzwierciedlają faktyczne możliwości osoby poddawanej testom. Jasnowidz w swoich pamiętnikach wspominał: „...w warunkach zimnego laboratorium wyniki są słabsze, gdyż środowisko nastawione jest wrogo...”

W czasach powojennych dużą popularnością cieszył się Czesław Klimuszko, franciszkanin, który swoje doświadczenia opisał w książkach pt. "Moje widzenie świata" oraz "Parapsychologia w moim życiu". Twierdził, że zdolności jasnowidzenia i intuicyjnego rozpoznawania właściwości roślin rozwijały się u niego stopniowo, a ich nasilenie wiązał z traumatycznymi przeżyciami wojennymi.

Klimuszko uważał swoje zdolności za formę służby i nie pobierał za nie wynagrodzenia. Podkreślał również ich zmienność, w zależności od stanu psychicznego, miejsca i nastawienia otoczenia. Wspominał o sytuacjach, w których niczego nie „widział”, co uważał za naturalne ograniczenie tego rodzaju percepcji.

Na marginesie warto zauważyć, że intuicyjne reakcje w sytuacjach granicznych pojawiają się także u osób, które nigdy nie uważały się za jasnowidzów. Relacje o nagłych przeczuciach ratujących życie są powszechne i nie stanowią dowodu na istnienie zdolności paranormalnych, ale pokazują, że ludzka percepcja w warunkach skrajnego zagrożenia może funkcjonować w sposób trudny do uchwycenia klasycznymi metodami badawczymi.

Doświadczenia Ochorowicza oraz fenomeny Kluskiego, Ossowieckiego i Klimuszki nie pozwalają na jednoznaczne rozstrzygnięcie, czy mamy do czynienia z rzeczywistymi zdolnościami paranormalnymi.. Pokazują jednak, że zjawiska te były traktowane poważnie przez ludzi nauki i elit, a ich całkowite sprowadzanie do oszustwa bywa intelektualnym uproszczeniem. Rzetelność wymaga, by równie wyraźnie zaznaczać zarówno granice wiedzy, jak i luki badawcze, które do dziś pozostają nierozstrzygnięte. 

 

 

Z pamiętnika sceptyka

 

Esej niniejszy powstał z potrzeby uporządkowania moich drobnych rozczarowań związanych ze światem zjawisk niezwykłych. Od dzieciństwa fascynowało mnie to, co nieznane, dlatego od lat sięgam po publikacje poświęcone tematom, którym świat nauki poświęca niewiele uwagi. Z czasem zaczęłam jednak natrafiać na wątki budzące moje poważne wątpliwości.

Zauważyłam, że wielu autorów teorii ezoterycznych z wyraźnym upodobaniem odwołuje się do rzekomego dziedzictwa starożytnych lub wręcz mitycznych cywilizacji, czyniąc wsparciem dla swoich tez mgliste „badania” albo wyjątkowo kręty wywód. Argumenty te, choć często atrakcyjne w formie, okazują się trudne do zweryfikowania, a niekiedy oparte raczej na swobodnych skojarzeniach niż na rzetelnych źródłach.

Współczesna technologia, a zwłaszcza łatwy dostęp do międzynarodowych baz artykułów naukowych, pozwala dziś konfrontować tego rodzaju twierdzenia i w wielu przypadkach podać je w poważną wątpliwość. Z drugiej strony kontakt ze zjawiskami, których badacz nie rozumie i w które być może wcale nie wierzy, wymaga zachowania szczególnej ostrożności i bezstronności. Łatwo tu bowiem o pokusę zarówno bezkrytycznej fascynacji, jak i automatycznego odrzucenia.

Istniał jednak, i nadal istnieje, problem znacznie poważniejszy. Zainteresowanie zjawiskami określanymi jako „niezwykłe” bywało i bywa surowo oceniane przez środowiska naukowe. Badacz, który chciał przyjrzeć się im rzetelnie, ryzykował utratę finansowania, ośmieszenie, a niekiedy nawet pozbawienie stanowiska. W efekcie samo podjęcie tematu wymagało odwagi, a każdy krok w tym kierunku wiązał się z realnym niebezpieczeństwem dla dalszej kariery.

Mam świadomość, że naukowe ujęcie zjawisk takich jak telepatia, prekognicja czy fenomeny medialne stanowi duże wyzwanie. Trudności wynikają nie tylko z natury samych zjawisk, co jest zrozumiałe, lecz także z rezerwy, a nierzadko niechęci, środowisk akademickich wobec tematyki wymykającej się standardowym metodom badawczym. Karl Popper pisał, że badacz nie ma ani potwierdzać, ani zaprzeczać, lecz poddawać hipotezy rzetelnym próbom („The Logic of Scientific Discovery”, 1959). Robert K. Merton zauważał z kolei, że nadgorliwość sceptyczna bywa równie ideologiczna jak bezkrytyczny entuzjazm .

Jeśli zatem chcemy cokolwiek ocenić rzetelnie, powinniśmy zachować bezstronność. Emocje są złym doradcą, a oczekiwanie określonego wyniku potrafi wypaczyć każdy osąd. Obiektywna prawda nie ugnie się pod ciężarem naszych życzeń. To my możemy się do niej zbliżyć, o ile damy sobie na to przestrzeń.

A jeśli wyjaśnienia na razie nie ma, należy to przyjąć z pokorą. Być może pojawi się ono później, wraz z rozwojem wiedzy, dojrzałości albo postępem nauki. Pośpiech w ferowaniu werdyktów bywa prostą drogą do kompromitacji, o czym świadczy przykład uczonych przekonanych, że meteory nie mogą spadać z nieba, „bo w niebie nie ma kamieni”. Do tej samej kategorii należą również ci, którzy sądzili, że jazda pociągiem nieuchronnie prowadzi do zawrotów głowy i wymiotów.

Dlaczego starożytni Egipcjanie nie robiliby noworocznych postanowień?

 

Co roku powtarza się ten sam schemat. Pierwszego stycznia mamy zacząć „nowe życie”. Wdrażamy nowe postanowienia, nowe nawyki, nową dyscyplinę. Kilka tygodni później nic z tego nie zostaje. Czy naprawdę to nasza wina? Brak silnej woli, konsekwencji albo determinacji? 

Spójrzmy na to inaczej i zrozummy wreszcie, że problem nie tkwi w nas, lecz w kalendarzu, a dokładniej w momencie, który uznaliśmy za początek.

W naszej strefie geograficznej styczeń jest środkiem zimy. To czas najkrótszych dni, najniższych temperatur i najmniejszej ilości światła. Przyroda pozostaje w stanie spoczynku. Również ludzki organizm i układ nerwowy nie są wtedy nastawione na intensywne zmiany. Nie wrzuca się ziarna w zamarzniętą ziemię.

Starożytni Egipcjanie budowali swój porządek czasu w oparciu o zjawiska przyrodnicze. Najważniejszym punktem odniesienia był wylew Nilu, opadanie wód, odsłanianie się żyznej ziemi oraz pora zbiorów. Czas nie był dla nich linią, lecz cyklem: wiecznym powrotem w porządku świata. To myślenie było ściśle związane z kultem Ozyrysa, boga śmierci i ponownych narodzin, rozpadu i odtworzenia, zaniku i powrotu życia. To, co obumiera, nie znika, lecz wraca w innej formie, zgodnie z tą samą zasadą.

W tym sensie egipski kalendarz nie służył do mierzenia upływu czasu w nowoczesnym rozumieniu. Jego funkcją było podtrzymywanie kosmicznego ładu i umożliwianie wejścia w odpowiednią fazę cyklu we właściwym momencie. Znaczenie miało nie to, czy data „zgadza się rachunkowo”, lecz to, czy świat funkcjonuje zgodnie z porządkiem. Czy Nil wylewa, kiedy powinien, czy ziemia rodzi, gdy jest na to czas, i czy rytuały są odprawiane zgodnie z ustanowionym ładem.

Egipski rok cywilny miał stałą długość 365 dni. Jego początek został pierwotnie zakotwiczony w heliakalnym (pierwszym porannym pojawieniu się nad horyzontem po okresie niewidoczności spowodowanej bliskością Słońca) wschodzie Syriusza, zwanego w Egipcie Sotis. W chwili tworzenia kalendarza moment ten zbiegał się z początkiem wylewu Nilu. To sprzężenie nie było symboliczne, lecz realne: zjawisko astronomiczne, zjawisko przyrodnicze i początek roku kalendarzowego występowały razem. Dlatego Nowy Rok był rozumiany jako powrót początku czasu, odnowienie porządku świata.

Rok rozpoczynał się pierwszego dnia pierwszego miesiąca pory wylewu, miesiąca poświęconego Thotowi (Dżehuti). Pięć dni poprzedzających Nowy Rok, formalnie nienależących do żadnej pory roku miało charakter szczególny. Był to czas wolny od pracy, okres zawieszenia pomiędzy starym a nowym porządkiem. Tradycja umieszczała w tych dniach narodziny bogów: Ozyrysa, Horusa Starszego, Seta, Izydy i Neftydy. W sensie kosmicznym był to moment ponownego ustanowienia ładu, a nie początek nowego. Z biegiem czasu pierwotne sprzężenie kalendarza z naturą zaczęło się jednak rozchodzić. Egipski kalendarz nie znał lat przestępnych, dlatego jego początek stopniowo przesuwał się względem roku słonecznego, pór roku oraz heliakalnego wschodu Syriusza. Był to naturalny skutek upływu czasu. Co istotne, Egipcjanie nie próbowali tego korygować. nadal obserwowali Nil  i oczywiście dostosowywali się do niego w pracach polowych. Jednocześnie święta i rytuały były odprawiane zgodnie z niezmiennym kalendarzem. Zjawiska przyrodnicze regulowały działanie, kalendarz regulował porządek rytualny. Te dwa porządki funkcjonowały obok siebie. Nie uznawano tego za sprzeczność.

Kalendarza nie zmieniono, ponieważ jego struktura była postrzegana jako ustanowiona zgodnie z kosmicznym ładem Maat. Zmiana kalendarza oznaczałaby ingerencję w porządek świata, a nie jego naprawę. Kalendarz miał trwać, nawet jeśli natura poruszała się dalej w swoich cyklach. 

Dziś posługujemy się globalnym kalendarzem, opartym na rachunku astronomicznym i korygowanym latami przestępnymi tak, aby zgadzał się z rokiem słonecznym. Mimo tej rachunkowej precyzji początek roku, pierwszy stycznia, nie ma żadnego realnego zakotwiczenia w cyklu przyrody. Dla jednych jest to środek zimy, dla innych pełnia lata. Z punktu widzenia natury nie dzieje się wtedy nic istotnego. 

Paradoks polega na tym, że Egipcjanie, choć ich kalendarz z czasem rozszedł się z naturą, nie stracili z oczu rytmu przyrody. My natomiast utrzymujemy kalendarz w zgodzie z ruchem Ziemi, a jednocześnie ignorujemy biologiczny i sezonowy rytm, którego jesteśmy częścią. Oczekujemy od siebie maksymalnego działania w momencie, gdy przyroda pozostaje w stanie spoczynku.

Astrologia, która wyrosła z astronomii, zachowała starszą logikę. Dla niej początek roku nie przypada   w styczniu, lecz w momencie równonocy wiosennej, gdy dzień zaczyna wyraźnie wygrywać z nocą. Zima jest czasem oczekiwania, porządkowania i przygotowania intencji. Działanie ma sens dopiero wtedy, gdy pojawiają się ku temu warunki.

Fiasko styczniowych postanowień  nie jest więc dowodem słabości charakteru. Możemy żyć w systemie administracyjnym, ale funkcjonujemy w systemie naturalnym. Ten system nie resetuje się pierwszego stycznia. Działa w rytmie światła, pór roku i biologii. Jeśli chcemy realnie zmienić coś w naszym  życiu, musimy, jak dawniej patrzeć nie tylko w kalendarz, lecz także na to, co dzieje się w świecie i w nas samych. 

 

Symbol zwany Kwiatem Życia

 

Zapewne spotkaliście się z symbolem nazywanym Kwiatem Życia. To układ koncentrycznie nachodzących na siebie okręgów o jednakowym promieniu, zamkniętych w kole. Motyw ten pojawia się dziś na podstawkach, kubkach „do energetyzowania wody”, wisiorkach i amuletach. Jego współczesną popularność w dużej mierze zawdzięczamy Drunvalo Melchizedekowi, autorowi książki Pradawna tajemnica Kwiatu Życia.

Z wybranych punktów tego wzoru konstruuje się układ określany jako „Owoce Życia”, z którego następnie wyprowadza się sześcian Metatrona, a z niego kolejne figury geometryczne. W dalszych interpretacjach dostrzega się w nim także kabalistyczne Drzewo Życia. Szczególną rolę odgrywa tetraedr, który nie występuje tu jako figura pojedyncza i zamknięta, lecz zostaje podwojony przez nałożenie drugiego, odwróconego tetraedru, tworząc strukturę określaną mianem „merkaby”. Kolejne przekształcenia prowadzą do rozbudowanej narracji o polach energetycznych, strukturze rzeczywistości i „ciałach subtelnych”. Całość stanowi spójny, lecz w pełni współczesny system metafizyczny.

Interesującym przykładem tej metody jest sposób, w jaki Drunvalo Melchizedek dzieli słowo merkaba na trzy sylaby i przypisuje im znaczenia zaczerpnięte z różnych języków i tradycji. Zabieg ten warto przywołać nie dlatego, że jest szczególnie wyjątkowy, lecz dlatego, że doskonale ilustruje mechanizm swobodnego łączenia skojarzeń bez respektowania granic języka i kontekstu. W jego interpretacji mer oznacza światło, natomiast ka i ba odnoszą się do egipskich pojęć duszy. Można zrozumieć tok rozumowania, który próbuje połączyć egipskie kategorie ka i ba z hebrajskim terminem merkawa. Wiadomo bowiem, że w historii istniały okresy kontaktów między ludnością izraelską a Egiptem. Sam fakt kontaktów kulturowych nie uprawnia jednak do automatycznego przenoszenia pojęć religijnych między systemami, zwłaszcza tak złożonymi i wewnętrznie spójnymi jak religia egipska i teologia biblijna.

Zauważyłam, że w nowoczesnej ezoteryce bardzo często powtarza się ten sam mechanizm. Autorzy takich narracji są mistrzami skojarzeń: mieszają idee, historie, cywilizacje, symbole i wątki, a następnie łączą je w jedną, pozornie logiczną całość. Wszystko zaczyna do siebie pasować, ponieważ wystarczy przyjąć określone założenia, na przykład istnienie jednej, przedwiecznej wiedzy wspólnej wszystkim kulturom. Wówczas można swobodnie łączyć języki, znaczenia i symbole, wybierając to, co jest do siebie podobne geometrycznie, wizualnie lub ideologicznie. Jest to klasyczny przykład cherry pickingu. Nie ma tu żadnego uprawnienia historycznego ani filologicznego, ale powstaje narracja atrakcyjna i sugestywna.

Dokładnie tak dzieje się w przypadku Kwiatu Życia, Metatrona i merkaby. Mamy ornament geometryczny znaleziony w świątyni w Abydos: symetryczny, regularny i na tyle „płodny”, że można z niego wyprowadzać kolejne formy — diagramy, mandale, bryły platońskie, a nawet złożone figury przestrzenne. Jest to konstrukcja płaska, więc nic nie stoi na przeszkodzie, by łączyć w niej różne punkty i otrzymywać coraz bardziej skomplikowane rysunki. Po przeniesieniu ich w przestrzeń pojawiają się bryły, ruch, obrót, a w końcu wirujący podwójny tetraedr.

Do tego zestawu dołącza się kabałę: pojęcie merkaby, postać Metatrona, motywy rydwanu i tronu. Następnie pojawia się człowiek witruwiański Leonarda da Vinci, pentagram wpisany w ludzką sylwetkę i interpretacja całości jako „ciała eterycznego” człowieka. Każdy z tych elementów pochodzi z innego porządku: innej epoki, innej tradycji i pełnił pierwotnie inną funkcję. W narracji ezoterycznej zostają jednak połączone w jedną całość.

To połączenie działa, ponieważ jest estetyczne i sugestywne. Wirujący tetraedr wygląda efektownie, symetria uspokaja oko, a analogiczne formy uruchamiają skojarzenia. W ten sposób powstaje sieć znaczeń, która jest spójna narracyjnie, choć nie wynika z żadnej ciągłości historycznej. Motywy przypominające płatki rozet — powstające w miejscach przecięć okręgów — pojawiają się w wielu kulturach jako ornamenty. Są one naturalnym efektem pracy z kołem i symetrią, a nie dowodem istnienia uniwersalnego „kodu stworzenia”.

W gruncie rzeczy przypomina to kuchnię fusion. Bierze się składniki z różnych tradycji i tworzy nową potrawę, czasem bardzo atrakcyjną. Historia idei nie jest jednak kuchnią. Nie wszystko, co da się połączyć, można łączyć bez utraty sensu. To, że coś wygląda spójnie, nie oznacza, że ma wspólne źródło.

Skojarzenia same w sobie nie są problemem. Problem pojawia się wtedy, gdy stają się metodą poznania. Wówczas każde podobieństwo przestaje być przypadkowe, a każdą narrację można uznać za uzasadnioną. 

Rozważając współczesne interpretacje Kwiatu Życia, warto wyraźnie oddzielić samą formę geometryczną od znaczeń, które przypisano jej dopiero w czasach nowożytnych. W najprostszym ujęciu mamy do czynienia z układem nachodzących na siebie okręgów. Koło, jako figura zamknięta i jednorodna, od dawna uchodzi za formę harmonijną; można więc żartobliwie powiedzieć, że jego powielanie prowadzi do „wielokrotnej doskonałości”.

W analizie tego motywu warto jasno oddzielić trzy porządki: to, co rzeczywiście znajduje się w tekstach filozoficznych Platona, to, co stanowi współczesną grę interpretacyjną, oraz to, co jest częścią systemu metafizycznego zaproponowanego przez Drunvalo Melchizedeka. Nie dlatego, że wzór ten zawiera wszystkie te znaczenia, lecz dlatego, że jest geometrycznie banalny i wyjątkowo podatny na projekcję. To matryca, na której można „narysować” niemal wszystko, podobnie jak na kartce w kratkę.

Jeżeli współczesny człowiek traktuje Kwiat Życia jako symbol osobisty, medytacyjny lub estetyczny, nie ma w tym nic problematycznego. Symbole mogą znaczyć to, co im przypisujemy, to naturalny mechanizm kulturowy.

A jakie są fakty?
Są skromne i mało spektakularne. Wzór, o którym mowa, znajduje się na jednym z bloków Osireionu — megalitycznej struktury położonej przy świątyni Setiego I w Abydos. Jest to płytko wyryty ornament złożony z nachodzących na siebie okręgów, wykonany bez pigmentu. Występują tam dwa takie rysunki, niewielkie i umieszczone na wysokości oczu. Motyw ten nie został odnotowany w pierwszej szczegółowej dokumentacji Osireionu opublikowanej w 1918 roku przez Margaret Murray na łamach The Journal of Egyptian Archaeology, która do dziś stanowi punkt odniesienia dla badań nad tym obiektem. Technika wykonania nie odpowiada żadnemu znanemu etapowi dekoracji świątynnych. Nie istnieją również starożytne teksty opisujące ten motyw. Możliwe więc, że wzór został wykonany w późnym okresie — w epoce grecko-rzymskiej, koptyjskiej, średniowieczu lub jeszcze później. Egiptolodzy, z których prac tu korzystam, nie przypisują mu szczególnego znaczenia religijnego ani symbolicznego.

Bibliografia

Melchizedek, Drunvalo,
Pradawna tajemnica Kwiatu Życia, t. 1,
Warszawa: Wydawnictwo Centrum, 2005.

Niwiński, Andrzej,
Mity i symbole starożytnego Egiptu,
Warszawa: Wydawnictwo ProEgipt, 1992.

Niwiński, Andrzej,
Bóstwa, kulty i rytuały starożytnego Egiptu,
Warszawa: Wydawnictwo ProEgipt, 1993.

Hornung, Erik,
Egipt ezoteryczny. Tajemna wiedza Egipcjan i jej wpływ na kulturę Zachodu,
tłumaczenie, redakcja naukowa: Andrzej Niwiński,
Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2025.

Rozprawa o hunie i z ...huną

 

 

 

Huna oznacza po prostu „tajemnicę”. Jest to zwykłe słowo z języka hawajskiego, które nigdy nie było nazwą systemu religijnego ani duchowego. Jako nazwa doktryny zostało ono wprowadzone dopiero w XX wieku przez Max Freedoma Longa i funkcjonuje wyłącznie w jego książkach oraz w publikacjach autorów, którzy się na niego powołują. Poza tym obiegiem huna nie istnieje. Nie pojawia się ani w etnografii Hawajów, ani w słownikach języka hawajskiego, ani w zapisach ustnych tradycji, ani w pracach misjonarzy czy badaczy XIX i początku XX wieku.

Sam Long nie był antropologiem ani religioznawcą. Był pisarzem zainteresowanym okultyzmem, psychologią i duchowością popularną swoich czasów. W swoich książkach powoływał się na kontakty z profesorem Williamem Tuftsem Brighamem, znanym badaczem Hawajów i wieloletnim dyrektorem Bishop Museum. Brigham rzeczywiście istniał i był cenionym naukowcem, jednak nigdy nie pisał o religii zwanej Huną ani o jakiejkolwiek „tajnej wiedzy kahunów”. Ten sposób legitymizowania narracji, poprzez odwołanie się do pośredniego autorytetu, którego rzekome nauki znamy wyłącznie z relacji autora, przypomina znane z historii filozofii strategie budowania ciągłości przekazu. Różnica polega na tym, że w przypadku Huny nie istnieje żaden niezależny ślad potwierdzający istnienie takiego przekazu.

Istnieli natomiast kahuni, co często bywa mylone z istnieniem samej huny. Termin kahuna oznaczał po prostu fachowca, specjalistę w określonej dziedzinie. Mógł to być kapłan rytualny, znachor, wróżbita, budowniczy łodzi czy znawca astronomii. Nie istniała jedna kasta „mistrzów tajemnej wiedzy” ani jednolity system doktrynalny, który można by uznać za religię kahunów. Long dodatkowo rozbił słowo ka-hu-na na sylaby i przypisał im własne, symboliczne znaczenia, tłumacząc kahunę jako „mistrza energii życiowej”. Tego rodzaju analiza nie ma podstaw językowych i nie odpowiada zasadom interpretacji języka hawajskiego.

Podobnie wygląda sprawa z kluczowymi terminami, które Long wykorzystał do zbudowania swojego systemu. Uhane oznacza ducha lub umysł, a nie „świadomość” w sensie psychologicznym. Unihipili to duch zmarłego, często istota niebezpieczna, uwięziona przez kahunę, a nie „podświadomość”. Aumakua to duch przodka, opiekun rodu, a nie żadna „nadświadomość”. Przekształcenie tych pojęć w trójdzielny model psychiki nie pochodzi z tradycji hawajskiej, lecz z nowoczesnych koncepcji psychologicznych, nałożonych na egzotyczne słownictwo.

W latach trzydziestych XX wieku kultura Hawajów i ich język nie były jeszcze tak dobrze zbadane jak dziś, co zostawiało duże pole dla interpretacyjnej swobody. Trzeba przyznać, że Long wykorzystał to bardzo sprawnie. Sama dałam się tej narracji uwieść. Przez długi czas wierzyłam w opowieść Maxa Freedom Longa o hunie jako starożytnej wiedzy kahunów, przekazywanej przez pokolenia i odkrytej przypadkiem przez badacza. Powtarzałam w dobrej wierze, że huna jest dawnym systemem duchowym, który w niezwykły sposób pokrywa się z ustaleniami współczesnej psychologii. Dopiero teraz widzę, jak bardzo się myliłam.

Long nie odkrył starożytnej nauki. On ją stworzył. Połączył elementy wczesnej psychologii XX wieku, autosugestii, nurtu New Thought oraz wątków teozoficznych. New Thought był amerykańskim ruchem metafizycznym, który zakładał twórczą moc myśli, afirmacji i pracy z przekonaniami, traktując umysł jako narzędzie kształtowania rzeczywistości. Ten nowoczesny materiał został następnie ubrany w polinezyjskie nazwy, które – jak dziś wiemy dzięki badaniom językoznawczym i etnograficznym – nie znaczą tego, co Long im przypisywał. Całość została osadzona w fikcyjnym starożytnym rodowodzie, który miał nadać systemowi większą wiarygodność.

Ujęła mnie spójność tej narracji i jej wewnętrzna logika. Metody pracy z wyobraźnią, afirmacje czy koncentracja na intencji mogą mieć realną wartość psychologiczną i w tym sensie Huna nie jest pozbawiona znaczenia. Problem polega jednak na czym innym: źródła, na które system ten się powoływał, okazały się fikcyjne. Nie starożytność inspirowała nowoczesną psychologię. To raczej nowoczesna psychologia, teozofia i duchowość New Thought zostały wpisane w kostium rzekomej starożytności.

W tym miejscu warto przyjrzeć się także samemu symbolowi, który stał się znakiem Huny. Medytacja form okrągłych nie jest ani nowa, ani odkrywcza. Krąg od tysięcy lat funkcjonuje jako forma kontemplacji, porządkowania doświadczenia i skupienia uwagi. Pojawia się w filozofii platońskiej i neoplatońskiej jako symbol jedni i powrotu do źródła, w tradycjach indyjskich i buddyjskich jako mandala, a w XX wieku także w psychologii analitycznej jako obraz integracji psychiki. Skuteczność pracy z takim symbolem nie wynika z jego rzekomego hawajskiego pochodzenia, lecz z uniwersalnych mechanizmów percepcji i koncentracji.

Symbol używany w hunie działa więc o tyle, o ile działa jako krąg. Nie dlatego, że niesie w sobie tajemną wiedzę kahunów, lecz dlatego, że odwołuje się do formy od dawna obecnej w historii idei i praktykach medytacyjnych. Forma jest tu starsza i trwalsza niż narracja, którą do niej dołączono. Problemem nie jest sam symbol, lecz opowieść o jego pochodzeniu.

Dlatego huna nie stanowi kontynuacji Drzewa Życia z Kabały ani jej odmiany, lecz drugą gałąź tego samego drzewa idei: całkowicie zinternalizowaną, antropocentryczną i dostosowaną do nowoczesnego sposobu myślenia. To, co Long opisywał jako konflikty między trzema „duchami”, wstyd „podświadomości” czy wewnętrzne napięcia przypominające teologiczne obrazy winy i potępienia, nie było hawajską duchowością. Było jego własnym połączeniem psychologii i okultyzmu, silnie inspirowanym teozofią.

Nadużyciem Longa nie było samo poszukiwanie narzędzi pracy nad sobą, lecz wprowadzenie czytelnika w błąd co do ich pochodzenia. Jest to ten sam mechanizm, który powraca w wielu konstrukcjach duchowych XX wieku:np egipskiego rodowodu tarota czy Księgi Welesa, przedstawianej jako „prasłowiańska ewangelia”, a będącej fałszerstwem. Idea wydaje się bardziej wiarygodna, gdy zostaje ubrana w legendę o pradawnym pochodzeniu. Mechanizm jest prosty, ale niezwykle skuteczny.

Nota bene w polskiej Wikipedii nadal ten termin jest tłumaczony tak jak czynił to Max Freedom Long, bez rzetelnej analizy źródeł. Na szczęście jest jeszcze Wikipedia w języku angielskim.

Źródła:

1.http://www.tradycjaezoteryczna.ug.edu.pl/node/1104 Nowej Myśli Ruch (New Thought)

Wikipedia Huna (New Age)

www.wehewehe.org Hawaiian dictionaries

obrazek Chatgpt

Astrolog wpisany w koło historii Anglii

 

 

 

 

 Astrolog w czasach rewolucji

William Lilly (1602-1681) praktykę rozpoczął około czterdziestki – i akurat wtedy w Anglii wybuchła rewolucja przeciwko królowi Karolowi I.
 Lepszego momentu na rozpoczęcie praktyki trudno szukać.

„Jak trwoga, to do astrologa.” Przyjmował wszystkich – ubogie dziewczęta służebne, panny na wydaniu, marynarzy, właścicieli pubów. Był też lekarzem. Złośliwi mówili o nim siku-prorok, ponieważ stawiał zdrowotne diagnozy horarne w chwili, gdy klient przynosił mu próbkę moczu.

Młode kobiety pytały: „Czy wyjść za tego kandydata?” Starsi: „Co z moim synem?” Zdarzały się też porady polityczne, bo Lilly zaczął praktykę właśnie w czasie wielkich niepokojów – rewolucji Olivera Cromwella.

Jego prognozy były trafne i – zwłaszcza na początku – niedrogie. Może dlatego, że sam pochodził z ubogiej rodziny, a los odmienił się dzięki nadzwyczajnym okolicznościom: poślubił wdowę po swoim chlebodawcy.

Astrologiczna praktyka rozkręciła się na dobre w czasie rewolucji. Podobno Lilly doradzał Cromwellowi – i dlatego rewolucja zwyciężyła, a król został obalony i ścięty.

Lilly nie ograniczał się tylko do astrologii horarnej, czyli spraw jednostkowych. Publikował również prognozy mundalne – dotyczące całych państw. Przewidział wyrok i śmierć Karola I Stuarta oraz pożar Parlamentu.

Jego zdolności prognostyczne, obok sukcesów, przyniosły mu też kłopoty. Skoro przewidział pożar Parlamentu, to – według niektórych – musiał być osobiście odpowiedzialny. Sam Cromwell nie raz wyciągał astrologa z tarapatów.

Wpływ Lilly’ego na losy Anglii widać w historii. Kampania Parlamentarna – z początku zbieranina zwolenników rewolucji – była gotowa do starcia z wojskiem króla już w kwietniu 1645 roku, a jednak czekała do czerwca z rozpoczęciem bitwy pod Naseby, po której Karol został pojmany i postawiony przed sądem.

Współcześni historycy, lekceważący astrologię, często dziwią się tej zwłoce. Dlaczego Parlament czekał, skoro miał przewagę? Odpowiedź brzmi: to Lilly wyznaczył datę. Zajrzał do horoskopu króla Karola (nie wiadomo, skąd go miał) i obliczył dyrekcje prymarne. Wskazywały one, że czerwiec 1645 roku będzie dla monarchy szczególnie fatalny.

W swoim almanachu Lilly pisał:

„Dziesiątego lub jedenastego czerwca przypadkowo może spotkać nieszczęście jednego z wielkich Anglii, i to wcale nie byle kogo… Niebiosa przez pewien czas groźnie patrzą na naszych wrogów… Zjednoczmy się całkowicie, bo mamy ku temu wielki powód, a wtedy, jeśli będziemy walczyć, zwycięstwo przyjdzie niespodziewanie… Bez wątpienia dzień należy do nas, jeśli Bóg da nam mądrość, by dobrze wykorzystać czas.”

Po restauracji monarchii rojaliści nieskutecznie próbowali oczerniać lub wykpiwać Lilly’ego. 

Astrolog Cromwella wycofał się z polityki i powrócił do tego, co robił, zanim stał się Wielkim Lillym – doradzania ludziom. Na swojej praktyce nieźle zarobił i kupił niewielką posiadłość w Hersham w hrabstwie Surrey, gdzie prowadził praktykę medyczno-astrologiczną.

Zmarł w 1681 roku. 

W 2003 roku umieszczono tablicę pamiątkową obok nieczynnej stacji metra Aldwych przy Strand. 

Lilly mieszkał w domu stojącym w tym miejscu w latach 1627–1665.

 

Aby otrzymać tzw. „tablicę westminsterską”, trzeba być wysoko cenionym w swoim zawodzie, wnieść pozytywny wkład w dobro lub szczęście ludzkości, a także być rozpoznawalnym dla dobrze poinformowanego przechodnia lub zasługiwać na uznanie ogólnonarodowe. Pierwszą osobą uhonorowaną w ten sposób był Winston Churchill; inni to m.in. Oscar Wilde i pionier komputerów Charles Babbage. Lilly został 53. wyróżnionym  i pierwszym astrologiem, który otrzymał taką tablicę.

📖 Źródła:

    Catherine Blackledge, The Man Who Saw The Future. A Biography of William Lilly, the 17th-Century Astrologer who Changed the Course of the English Civil War. www.astro.com
     

    zdjęcia  Wikipedia public domain by age (Lilly died in 1681).

Astrologia, Chat GPT i próby uporania się z moimi wątpliwościami

Wraz z popularyzacją sztucznej inteligencji pojawiło się przekonanie, że dostęp do wiedzy stał się niemal nieograniczony. Wystarczy zadać pytanie, a odpowiedź pojawia się natychmiast. Teoretycznie powinno to prowadzić do wzrostu poziomu wiedzy i krytycznego myślenia. W praktyce jednak dzieje się coś odwrotnego. Głupota nie tylko nie znika, ale często staje się głośniejsza, lepiej zorganizowana  i, co istotne, bardziej opłacalna. 

Nie jest to zjawisko nowe. Internet od dawna zawiera zarówno treści wartościowe, jak i zupełne bzdury. Nowe jest jedynie tempo i skala ich rozpowszechniania. Sztuczna inteligencja nie zmieniła i nie zmieni ludzkiej natury. Model językowy nie jest autorytetem i nie posiada wiedzy w sensie ludzkim. Nie odróżnia prawdy od fałszu ani rzetelnego źródła od popularnej bzdury. Operuje wyłącznie wzorcami językowymi obecnymi w danych na których został wytrenowany. Jeśli w danej dziedzinie panuje chaos pojęciowy, algorytm ten chaos odtworzy. Jeśli dominują uproszczenia i emocjonalne narracje, one również zostaną wzmocnione. 

Astrologia jest dziedziną szczególnie podatną na ten mechanizm. Brak jednego kanonu, wielość szkół, historyczna zmienność pojęć oraz ogromna liczba tekstów popularnych sprawiają, że te same terminy funkcjonują dziś w zupełnie różnych znaczeniach. W takich warunkach model językowy nie ma możliwości rozstrzygania sporów merytorycznych ani hierarchizowania tradycji. Może jedynie odtwarzać zastane wzorce językowe wraz z całym ich bałaganem. W tym miejscu pojawia się kwestia odpowiedzialności. To nie sztuczna inteligencja decyduje o źródłach, z których korzysta. Decyduje o tym użytkownik. To on określa ramy metodologiczne, wybiera tradycję, dopuszcza lub nie dopuszcza łączenia szkół, formułuje pytanie i definiuje zakres odpowiedzi. Ogólne pytanie skutkuje ogólną odpowiedzią. Brak rygoru po stronie użytkownika prowadzi do mieszaniny pojęć, którą algorytm jedynie porządkuje językowo. 

Często zarzuca się sztucznej inteligencji, że „zawsze chwali” i przytakuje użytkownikowi, niezależnie od jakości jego rozumowania. W rzeczywistości jest to efekt sposobu zadawania pytań. Jeśli użytkownik formułuje tezę i oczekuje jej potwierdzenia, otrzyma potwierdzenie. Jeśli natomiast prosi o weryfikację, dopuszcza możliwość błędu i jasno określa, że zależy mu na korekcie, odpowiedź wygląda zupełnie inaczej. Narzędzie nie myśli za człowieka, ale bardzo skutecznie ujawnia, czy człowiek myśli sam. 

ChatGPT nie zna dzisiejszej pogody ani aktualnej sytuacji politycznej. Pamiętajmy jednak, że model językowy nie zna sytuacji bieżącej i nie ma dostępu do aktualnych danych. Nie można więc pytać go o prognozę pogody ani żądać rzetelnego opisu aktualnych wydarzeń politycznych. W tym sensie różni się on zasadniczo od komputera pokładowego znanego z „Star Trek”, który w fikcji dysponuje aktualnymi danymi i reaguje w czasie rzeczywistym. Problem staje się poważniejszy wtedy, gdy odpowiedzi brzmią tak, jakby były oparte na bieżących informacjach, podczas gdy w rzeczywistości są jedynie uogólnieniami wynikającymi z wcześniejszych wzorców. Nie jest to wiedza empiryczna, lecz rozumowanie statystyczne. Narzędzie nie sygnalizuje samoistnie granicy między brakiem wiedzy a przypuszczeniem opartym na prawdopodobieństwie. Nie jest to kwestia intencji, lecz konstrukcji modelu. Tym większa odpowiedzialność spoczywa więc na użytkowniku, który musi wiedzieć, w jakich obszarach jedyną uczciwą odpowiedzią pozostaje: „nie wiem”. W tym kontekście pojawia się wrażenie, że ChatGPT „prorokuje”. Nie wynika ono jednak z dostępu do przyszłości ani z jakiejkolwiek formy intuicji, lecz z pracy na wzorcach historycznych. Znając przeszłość, można z pewnym prawdopodobieństwem przewidywać kierunek rozwoju zdarzeń. Trafność takich przewidywań nie opiera się na objawieniu, lecz na rozpoznaniu powtarzalności procesów. Można tu przywołać słowa z pieśni Jacka Kaczmarskiego ...„pamiętamy, co było, więc wiemy, co będzie”... Nie jako deklarację determinizmu, lecz jako skrót myślowy opisujący mechanizm wnioskowania o przyszłości na podstawie przeszłości. 

Dokładnie na tej samej zasadzie działa dobra prognoza astrologiczna. Astrolog nie „widzi przyszłości”. Zna przeszłość: historię pojęć, reguł, cykli, analogii oraz kontekst, w jakim powstały stosowane techniki. Bez tej wiedzy prognoza staje się zgadywaniem. Z nią jest rozumowaniem opartym na prawdopodobieństwie, a nie na objawieniu.

Nie mam powodu ukrywać, że korzystam ze sztucznej inteligencji. Korzystam z niej świadomie i w jasno określony sposób. Nie po to, by zastępowała moje źródła ani podejmowała decyzje interpretacyjne, lecz po to, by porządkowała materiał, z którym pracuję, i pomagała mi sprawdzić, czy poprawnie rozumiem to, co czytam. Dotyczy to zwłaszcza obszarów technicznych, takich jak geometria sferyczna czy zagadnienia obliczeniowe, które są nieodłączną częścią astrologii i wymagają dużej precyzji. Praca wygląda prosto: cytuję konkretny podręcznik, wskazuję fragment i sprawdzam krok po kroku sens pojęć oraz konsekwencje logiczne. Nie proszę o interpretację „od siebie”, lecz o uporządkowanie relacji między elementami już obecnymi w źródle. Narzędzie porusza się wyłącznie w ramach, które mu wyznaczę. Publikacje naukowe i źródłowe są akceptowalne, treści popularne i internetowe uproszczenia odrzucam. Można to porównać do pieczenia ciasta. Jeśli użyje się złych składników albo niewłaściwych proporcji, efekt będzie niesmaczny. Nikt jednak nie obwinia piekarnika. Ze sztuczną inteligencją jest podobnie. Jakość wyniku zależy od jakości materiału wejściowego i kompetencji osoby, która z narzędzia korzysta. 

Problem, który obserwujemy, nie jest więc problemem technologicznym. Jest problemem kulturowym i poznawczym. Wielu ludzi nie chce weryfikować informacji, nie toleruje niepewności i nie szuka prawdy, lecz potwierdzenia własnych przekonań. Sztuczna inteligencja nie czyni nikogo mądrzejszym ani głupszym. Nie psuje astrologii i nie jest dla niej zagrożeniem. Jest lustrem. Pokazuje, kto rzeczywiście pracuje ze źródłami, kto potrafi zadawać pytania i przyjmować korektę, a kto jedynie chce mieć rację. Odpowiedzialności za myślenie nie da się zautomatyzować. I żadna technologia tego nie zmieni.

---