Cztery razy Egipt. Od kraju faraonów do Egiptu ezoterycznego

                                             Ibis czczony, ptak boga Thota, źródło Wikipedia

Egipt nie jest jeden. Funkcjonuje w kulturze europejskiej jako kilka nakładających się na siebie porządków wiedzy, pamięci i wyobraźni.

Aby zrozumieć, dlaczego kraj ten odegrał tak istotną rolę w nowożytnej ezoteryce, trzeba najpierw uświadomić sobie, że nie odkrywano go w tej samej kolejności, w jakiej istniał. Egipt historycznie najstarszy został poznany najpóźniej. Zanim Europejczycy nauczyli się odczytywać egipskie teksty, przez stulecia tworzyli własne wyobrażenia o kraju faraonów.

Możemy zatem mówić o czterech Egiptach: faraońskim, greckim, biblijnym i ezoterycznym. Nie chodzi tu o cztery okresy historycznie następujące po sobie, lecz raczej o cztery sposoby rozumienia Egiptu.

Egipt starożytny, rządzony przez faraonów

Przez stulecia pozostawał niemal niemy. Do Europy docierały mumie, stele, obeliski i inne zabytki zapisane pismem, którego nikt nie potrafił odczytać. Obecny materialnie, lecz intelektualnie niedostępny. Wiele zabytków uległo zniszczeniu, zasypaniu lub rozebraniu w późniejszych epokach. Kamień pochodzący ze starożytnych budowli wykorzystywano jako materiał budowlany. Niektóre świątynie, grobowce i monumentalne pozostałości nadal były widoczne, ale nie rozumiano ich pierwotnego znaczenia.

W tej próżni pojawiały się rozmaite próby rekonstrukcji i naśladownictwa. Powstawały dzieła inspirowane sztuką egipską, tworzone najpierw w świecie greckim i rzymskim, a później także w Europie nowożytnej. Tworzono imitacje hieroglifów oraz zabytki naśladujące egipskie formy. Granica między oryginałem a późniejszą interpretacją nie zawsze była wyraźna, a europejska wiedza o Egipcie opierała się w znacznej mierze na wyobrażeniach.

Wielką zmianę przyniosła wyprawa Napoleona do Egiptu pod koniec XVIII wieku. Prowadzona wówczas na ogromną skalę dokumentacja zabytków odegrała istotną rolę w rozwoju nowoczesnych badań nad Egiptem. W czasie tej wyprawy, w 1799 roku, odnaleziono w pobliżu miasta Rosetta fragment kamiennej steli, nazywany dzisiaj Kamieniem z Rosetty.

Zabytek nie pochodził z najdawniejszych czasów faraońskich, lecz z epoki ptolemejskiej. Powstał w 196 roku przed naszą erą, za panowania Ptolemeusza V Epifanesa. Egiptem rządziła wówczas dynastia pochodzenia macedońskiego, a greka była językiem dworu i administracji. Jednocześnie nadal działały egipskie świątynie, a kapłani posługiwali się rodzimym językiem i tradycyjnymi rodzajami pisma.

Na steli umieszczono dekret kapłanów dotyczący Ptolemeusza V. Tekst zapisano w dwóch językach i przy użyciu trzech rodzajów pisma. Język egipski przedstawiono w zapisie hieroglificznym oraz w powszechniej używanym piśmie demotycznym Trzecią wersję zapisano po grecku, ponieważ greka była językiem ptolemejskiej administracji i znacznej części ówczesnych elit.

Pismo demotyczne było późną, uproszczoną formą pisma egipskiego. Używano go w dokumentach administracyjnych, umowach, listach i rachunkach, ale także w tekstach literackich i religijnych. 

Ponieważ grecką wersję dekretu można było odczytać, porównanie trzech zapisów stworzyło podstawę do badań nad nieznanym wówczas pismem egipskim. Jean François Champollion pracował przede wszystkim na podstawie kopii inskrypcji z Kamienia z Rosetty. Wykorzystywał również inne zabytki oraz wcześniejsze ustalenia innych badaczy. Nie należy zatem wyobrażać sobie, że sam Kamień z Rosetty wystarczył do natychmiastowego rozwiązania zagadki hieroglifów. Był najważniejszym ale nie jedynym materiałem wykorzystanym podczas wieloletnich badań.

Kamień z Rosetty jest przy tym szczególnym świadectwem spotkania dwóch światów. Powstał w Egipcie rządzonym przez dynastię greckiego pochodzenia, ale jego treść wyrażała również egipską tradycję świątynną i ideologię królewską. Sam zabytek należy więc do Egiptu greckiego, a jednocześnie umożliwił nowożytnej nauce odzyskanie dostępu do Egiptu starożytnego.

                                                   kamień z Rosetty źródło Wikipedia 

Egipt grecki

W europejskiej tradycji istniał jednakże inny Egipt, grecki, ukształtowany w epoce hellenistycznej, szczególnie za czasów dynastii Ptolemeuszy i rozwoju Aleksandrii.

Aleksandria stała się miejscem spotkania egipskiej religii z grecką filozofią, nauką i językiem. Była przestrzenią syntez, interpretacji i spekulacji. Egipt grecki był Egiptem uczonych, filozofów i badaczy tajemnic świata. To właśnie on wywarł ogromny wpływ na późniejszą myśl europejską.

Grecy poznawali egipską religię za pośrednictwem kapłanów, tłumaczy i osób funkcjonujących pomiędzy obiema kulturami. Interpretowali ją jednak przy użyciu własnych pojęć. Porównywali egipskich bogów, idee i rytuały ze strukturami znanymi z greckiej religii i filozofii. Ślady takiego podejścia znajdujemy u Herodota, Platona, Plutarcha i wielu innych filozofów i pisarzy.

W ten sposób powstawał Egipt pośredni, nie całkowicie zmyślony, lecz przetworzony. Egipskie tradycje były tłumaczone na język greckiej kultury, a wraz z przekładem zmieniało się ich znaczenie.

Egipt grecki nie był więc zwykłym powtórzeniem Egiptu faraońskiego. Był jego interpretacją, a zarazem początkiem nowej tradycji, która z czasem zaczęła żyć własnym życiem.

Egipt biblijny

Trzecim porządkiem jest Egipt biblijny, przemawiający poprzez Pismo Święte, które przez stulecia traktowano jako źródło prawdziwej historii świata.

Jedną z jego twarzy była ta z Księgi Rodzaju, w której Józef, syn Jakuba i Racheli, po wielu dramatycznych wydarzeniach, zrobił oszałamiającą karierę na dworze faraona dzięki umiejętności tłumaczenia snów. Egipt jawi się tu jako kraj dobrobytu, sprawnej administracji i mądrych rządów.

Drugą twarzą był Egipt z Księgi Wyjścia, kraj niewoli, ostrego konfliktu Mojżesza z faraonem, plag zesłanych przez Boga Izraela oraz rywalizacji Mojżesza i jego brata Aarona z magami faraona. Pamiętamy opowieść o lasce Aarona, która zamieniła się w węża, a następnie pochłonęła laski egipskich magów, również przemienione w węże. To właśnie ten obraz Egiptu, przedstawionego jako potężne państwo dysponujące niezwykłą wiedzą i znajomością praktyk magicznych, stał się jednym z najbardziej rozpowszechnionych i najlepiej rozpoznawalnych motywów w chrześcijańskiej Europie.

Egipt ezoteryczny

Czwartym porządkiem jest Egipt ezoteryczny. Nie jest on czystą fikcją, ponieważ wyrasta z wcześniejszych obrazów Egiptu. Stanowi jednak ich selektywne połączenie, przekształcenie i rozwinięcie.

Jest to Egipt Ozyrysa i Izydy rozumianych symbolicznie, Egipt magów znanych z przekazu biblijnego, Egipt boga Thota, mistrza tajemnej wiedzy.

Kształtował się stopniowo, od późnej starożytności, poprzez renesans, aż po XIX i XX wiek. Odkrycia archeologiczne pozwalały coraz lepiej poznawać historyczny Egipt, ale nie zdołały usunąć Egiptu wyobrażonego z europejskiej kultury.

Przeciwnie, spektakularne odkrycia, w tym odnalezienie grobowca Tutanchamona, ponownie wzmocniły aurę tajemnicy. Należały już do świata nowoczesnej nauki, lecz w kulturze popularnej natychmiast obrastały opowieściami o klątwach, ukrytej wiedzy i nadprzyrodzonych siłach.

Egipt ezoteryczny nie jest zatem czwartym Egiptem w takim samym znaczeniu jak trzy pozostałe. Powstał dzięki ich spotkaniu, ale zawiera również znacznie późniejsze idee, które jedynie powołują się na autorytet egipskiej starożytności.

Dlaczego należy je rozróżniać?

Cztery obrazy Egiptu nie układają się w prostą linię chronologiczną. Funkcjonują równolegle i do dzisiaj przenikają się w dyskusjach o religii, magii i ezoteryce.

Klątwa Tutanchamona należy jednocześnie do historii archeologii oraz do świata nowoczesnych wyobrażeń. Kwiat Życia i pierścień Atlantów odwołują się do autorytetu Egiptu, chociaż ich współczesne interpretacje nie wynikają ze źródeł pochodzących z czasów faraonów. Egipt grecki pozostaje natomiast pomostem, bez którego trudno zrozumieć rozwój hermetyzmu i późniejszych magicznych praktyk.

Egipt ezoteryczny nie jest prostym fałszerstwem ani wyłącznie świadomym oszustwem. Brak dostępu do egipskich źródeł spotkał się z potrzebą interpretacji, a interpretacje zaczęły z czasem żyć własnym życiem. Później dołączano do nich kolejne symbole, przedmioty i opowieści, przedstawiane jako bardzo stare, choć w rzeczywistości miały znacznie późniejsze pochodzenie.

W przeciwieństwie do badań egiptologicznych, które z konieczności dążą do oddzielenia faktów od późniejszych nadinterpretacji, moje rozważania traktują te nadinterpretacje jako pełnoprawny materiał badawczy. Źródła ezoteryczne, nawet jeśli są historycznie problematyczne lub jawnie fantastyczne, analizuję nie jako świadectwa starożytnej wiedzy, lecz jako dokumenty kultury. Pokazują one mechanizmy tworzenia znaczeń, budowania autorytetu i konstruowania ciągłości tradycji. To, co z perspektywy historii starożytnej okazuje się błędem lub nieporozumieniem, z perspektywy historii idei i kulturoznawstwa pozostaje faktem kulturowym o realnym znaczeniu.

Nie chodzi o to, aby wszystkie te obrazy Egiptu unieważnić lub ośmieszyć. Trzeba je jednak rozróżnić. Dopiero wtedy można uczciwie odpowiedzieć na pytanie, co rzeczywiście przetrwało z egipskiej religii i magii, co zostało przekształcone przez Greków, a co dopisano znacznie później z potrzeby tajemnicy, autorytetu i ciągłości tradycji.

Przyglądam się przedmiotom i opowieściom, którym przypisuje się egipskie pochodzenie, choć ich związki z historycznym Egiptem są znikome albo nie istnieją wcale. 

Literatura

Andrzej Niwiński, Bóstwa, kulty i rytuały starożytnego Egiptu.

Andrzej Niwiński, Mity i symbole starożytnego Egiptu.

Erik Hornung, Egipt ezoteryczny. Tajemna wiedza Egipcjan i jej wpływ na Zachód. 

 

Stoicyzm w praktyce - rozsądne planowanie, czyli jak Ewa podróżowała do Wadi al Rayan w prowincji Fayoum w Egipcie

Ta historia jest dla mnie dobrym przykładem stoicyzmu w praktyce, choć wtedy wcale nie myślałam o stoikach. A jednak zrobiłam coś, co dziś wydaje mi się bardzo bliskie stoickiemu sposobowi myślenia: próbowałam opanować emocje na tyle, żeby skupić się na następnym kroku.

Nie na całej przyszłości. Nie na wszystkich możliwych katastrofach. Nie na pytaniu, co będzie, jeśli wszystko pójdzie źle. Tylko na tym, co mogę zrobić teraz.

Kiedyś, będąc w Egipcie, wymyśliłam sobie, że pojadę do Fayoum. Z książeczki, którą miałam, wynikało, że jest to miejsce bezpieczne i turystyczne, więc założyłam, że na miejscu będą autobusy, taksówki, może jakiś przystanek, restauracja albo cokolwiek, co pozwoli mi łatwo zorganizować dalszą drogę.

Pojechałam więc z Aleksandrii do Kairu, a potem z Kairu do Fayoum. Oczywiście mniej więcej zastanawiałam się, jak to dalej zrobię, ale nie miałam pełnego planu. Uznałam, że będę pytać ludzi i jakoś sobie poradzę. Przez pewien czas wszystko rzeczywiście układało się całkiem dobrze.

Potem wzięłam taksówkę.  Kierowca nie znał angielskiego, ale telefonicznie połączył się z siostrą, z którą, na szczęście, mogłam się porozumieć. Problem zaczął się wtedy, gdy taksówkarz zorientował się, że miejsce, do którego mnie zawiózł, nie wyglądało wcale tak, jak je sobie wyobrażałam. Nie było tam widocznych taksówek, autobusów ani żadnego oczywistego sposobu powrotu. Wtedy postanowił to wykorzystać.

                                    

To właśnie zobaczyłam i mój taksówkarz niestety też

Dał mi do zrozumienia, że jeśli nie zapłacę więcej, odjedzie i zostawi mnie tam samą. Spodziewał się pewnie, że się przestraszę i natychmiast zgodzę na żądaną kwotę. Gdybym raz ustąpiła, mógłby żądać coraz więcej. Mógłby co chwilę się zatrzymywać i mówić, że teraz trzeba dopłacić.

Tylko że zrobiłam coś innego.

Wysiadłam z samochodu, wściekła i roztrzęsiona. No i się popłakałam. Nie była to scena doskonałego opanowania. Żadna marmurowa twarz Marka Aureliusza. 

 

Okazało się jednak, że w pobliżu była grupa młodych ludzi, prawdopodobnie z Kairu albo z innego większego miasta, którzy bardzo dobrze mówili po angielsku. Zrozumieli, co się stało, i wściekli się na taksówkarza chyba jeszcze bardziej niż ja. Podeszli do niego, wyciągnęli go z samochodu i zaczęli wyjaśniać sprawę po swojemu.

Na to zbiegowisko przyszedł jeszcze jakiś mężczyzna, który powiedział, że jest policjantem albo osobą pilnującą tego miejsca. Nie wiem dokładnie, kim był, ale zachowywał się tak, jakby miał tam pewien autorytet. Powiedział, że przypilnuje taksówkarza, żeby ten nie odjechał.

Dzięki temu mogłam choć przez chwilę zająć się tym, po co właściwie przyjechałam. Chodziłam po okolicy i szukałam ptaków.

Rybaczek srokaty z rybką 

W końcu przyszedł czas na powrót. Pomyślałam wtedy: No jest problem. Taksówkarz, wbrew swej woli, spędził kilka godzin na mojej wycieczce. Jest zły, stracił czas, a ludzie stanęli przeciwko niemu. Skąd mam wiedzieć, że w drodze powrotnej nie porzuci mnie gdzieś na pustyni?

Powiedziałam więc policjantowi, tak jak umiałam, z pomocą papierowego  słownika (ha ha), że boję się wracać z nim sama. ponieważ wkurzony taksówkarz może mnie gdzieś na pustyni zostawić.

Wtedy stało się coś, czego zupełnie się nie spodziewałam. Policjant powiedział, że pojedzie za nami drugim samochodem i będzie pilnował kierowcy.

Tak też zrobił. Jechaliśmy kilkanaście minut, aż w pewnym momencie taksówkarz zatrzymał się i powiedział coś w rodzaju: „khalas” — koniec, dalej nie jedzie. Wtedy mężczyzna z drugiego samochodu wysiadł, podszedł do niego i stanowczo zapytał, o co chodzi. Po tej interwencji taksówkarz jednak pojechał dalej.

W końcu dotarliśmy do Fayoum. Moi "opiekunowie"  poprosili jakiegoś chłopaka, żeby pomógł mi znaleźć odpowiedni busik do Kairu. Chłopak na szczęście znał angielski, rozmawiał ze mną przez całą drogę i w końcu cały busik miał ubaw z moich przygód.

Kiedy dojechałam do Kairu, chłopak z busika poprosił jakąś kobietę, żeby zaprowadziła mnie do metra. Dzięki temu mogłam dostać się na stację i wrócić pociągiem do Aleksandrii.

Nie twierdzę, że moja wyprawa była wzorem rozsądnego przygotowania. Dzisiaj wiem, że należało wcześniej dokładniej sprawdzić, dokąd jadę, jak wygląda transport powrotny i czy na miejscu rzeczywiście istnieje ośrodek turystyczny, który sobie wyobrażałam. Nie zamierzam więc dorabiać filozofii do własnego drobnego szaleństwa. Było ono jednak ciekawym doświadczeniem również dlatego, że pokazało mi, jak reaguję, kiedy rzeczywistość nagle przestaje odpowiadać planom.

Mogłam zacząć tworzyć w głowie kolejne katastroficzne obrazy: że kierowca odjedzie, że zostanę sama, że nie wrócę do Kairu albo że wydarzy się coś jeszcze gorszego. Takie myśli nie rozwiązałyby jednak żadnego z rzeczywistych problemów. Powiększałyby jedynie strach.

Zamiast próbować przewidzieć wszystkie możliwe nieszczęścia, zajęłam się tym, co rzeczywiście znajdowało się przede mną. Każdy problem należało oddzielić od pozostałych, nazwać i znaleźć dla niego konkretne rozwiązanie. 

Marek Aureliusz pisał:

„Konieczne jest odgraniczenie, odtworzenie zawsze dokładnego obrazu z danego wrażenia tak, by można je widzieć takim, jakim ono jest w istocie, widziane w całości, rozdzielone na części, by można uprzytomnić sobie jego właściwe imię, imiona tych rzeczy, z których jest złożone, tudzież tych, na które się rozłoży”.

Stoicyzm nie polega przecież na tym, żeby niczego się nie bać ani udawać, że wszystko jest dobrze. Ja się bałam, rozpłakałam się i byłam wściekła. Chodzi raczej o to, co człowiek robi później: czy pozwala, żeby strach tworzył kolejne katastroficzne obrazy, czy próbuje zobaczyć sytuację taką, jaka jest, i znaleźć następne możliwe rozwiązanie.

Gdybym wcześniej wyobrażała sobie wszystkie rzeczy, które mogły pójść źle, być może w ogóle nie pojechałabym do Wadi al-Rayan. Nie znaczy to, że należy ruszać w świat bez przygotowania. Czym innym jest jednak rozsądne przygotowanie, a czym innym zamartwianie się wszystkimi nieszczęściami, które mogą, ale nie muszą się wydarzyć.

Planowanie porządkuje rzeczywistość. Zamartwianie się jedynie pomnaża chaos.

Nie twierdzę też, że podobne historie zawsze kończą się dobrze. Ja spotkałam ludzi przyzwoitych i gotowych do pomocy. Innym razem mogłoby być inaczej. Nie chcę więc z jednej szczęśliwie zakończonej przygody tworzyć praw uniwersalnych.

Ta wyprawa nauczyła mnie jednak zadawać sobie jedno pytanie:

Co teraz należy do mnie?

Nie cała przyszłość. Nie cudze zachowanie. Nie wszystkie okoliczności.

Tylko następny rozsądny krok.

I idziemy dalej.

O działaniu, uważności i niespokojnym umyśle.

Niedawno po raz kolejny wróciłam do stoików. Zajrzałam do książki Myśl jak rzymski cesarz Donalda Robertsona i do Rozmyślań Marka Aureliusza. Próbuję teraz nie tylko o tym czytać, ale naprawdę wprowadzać tę filozofię w życie. Nie jest to łatwe. Widzę jednak coraz wyraźniej, że wiele myśli, które odnajdujemy dziś w książkach psychologicznych i psychoterapeutycznych, ma bardzo stare korzenie.

Dlatego warto, według mnie, sięgać do źródeł, a nie tylko do interpretacji, streszczeń i parafraz.

Do Marka Aureliusza, Seneki, Epikteta. Do ludzi, którzy nie używali współczesnego języka psychologii, ale potrafili przenikliwie opisać niepokój, lęk, rozproszenie i nieustanne napięcie, które znamy aż za dobrze.

Nasz umysł nie umie zamilknąć. Wewnętrzny głos gada bez przerwy. Wymyśla rzeczy, które jeszcze się nie wydarzyły. Przewiduje najgorsze, dając nam złudne poczucie przygotowania na wszystko. Wraca do dawnych rozmów, dawnych błędów, dawnych upokorzeń. Z pięciu minut realnego problemu potrafi zrobić pięć godzin zmartwienia. Daje taki rodzaj wyczerpania, którego nie pokaże żadne badanie. Nie zostawia blizny na ciele, a mimo to potrafi zmęczyć bardziej niż wiele rzeczywistych trudności.

Mówię o tej części umysłu, która się nie wyłącza. O głosie, który trzyma nas na jawie o drugiej w nocy, kiedy w myślach kłócimy się z kimś, kogo nawet nie ma obok. O głosie, który powtarza: „a co, jeśli?”, „a gdyby?”, „a może jednak?”, „a może trzeba było inaczej?”.

Wszyscy pytamy, co możemy zrobić, żeby uspokoić umysł. Ale prawie nikt nie zadaje pytania odwrotnego: dlaczego umysł tak bardzo odmawia ciszy?

Stoicy dochodzili do wniosku, który nawet dziś nie jest łatwy do przyjęcia: największa część naszego cierpienia nie pochodzi z samych zdarzeń, lecz z naszych sądów o tych zdarzeniach.

Umysł pozostawiony sam sobie rzadko przebywa przy tym, co jest. Częściej przebywa przy tym, co myśli o tym, co jest. I właśnie w tej przestrzeni, która mieści się między rzeczywistością a opinią o rzeczywistości, rodzi się niepokój.

To pobudzenie, które nas męczy, nie zawsze jest awarią. Czasem jest starym mechanizmem, który kiedyś miał sens. Przez tysiące lat czujność oznaczała przetrwanie. Przewidywanie zagrożeń mogło ratować życie. Analizowanie błędów mogło chronić przed ich powtórzeniem. Nieufność wobec ciszy, niemożność pełnego rozluźnienia, nawet wtedy, gdy pozornie nic się nie dzieje, to wszystko mogło kiedyś mieć swoje uzasadnienie.

Ten sam mechanizm, który kiedyś pozwalał przeżyć, dziś potrafi odebrać sen, spokój i zdolność działania. Dawniej ostrzegał przed realnym niebezpieczeństwem. Dziś ostrzega przed własną wyobraźnią.

Mówi się czasem, że ryba, która rodzi się w wodzie, nie wie, czym jest woda. Najtrudniej dostrzec właśnie to, w czym jesteśmy całkowicie zanurzeni.

Podobnie jest z myślami. Żyjemy w nich tak długo, że zaczynamy brać je za rzeczywistość. A przecież myśl o przyszłości nie jest przyszłością. Myśl o porażce nie jest porażką. Myśl o cudzym osądzie nie jest jeszcze żadnym wyrokiem.

Nie da się uciszyć myśli przy pomocy tego samego napięcia, które je wytwarza. To trochę tak, jakby próbować ugasić ogień, dorzucając do niego drewno.

Umysł nie milknie dlatego, że każemy mu zamilknąć. Uspokaja się raczej wtedy, kiedy znajduje coś realnego, na czym może się oprzeć. Nie kolejną myśl o rzeczywistości, ale samą rzeczywistość.

Marek Aureliusz pisał, aby w każdej chwili trwać mocno jak Rzymianin i jak człowiek, wykonując obecne zadanie z godnością, prostotą i uwolnieniem od wszystkiego, co zbędne. To nie jest wezwanie do pustki w głowie. To raczej wezwanie do powrotu. Do zadania. Do chwili. Do tego, co rzeczywiście jest teraz przed nami.

Nie chodzi o to, żeby w ogóle nie myśleć. Chodzi o to, żeby być wolnym od tych myśli, które nie należą do chwili. Od tych, które unoszą się nad tym, co dzieje się teraz. Od tych, które żyją w przeszłości albo w przyszłości, ale nigdy tutaj.

Uczę się grać w tenisa i coraz bardziej dostrzegam, że nauka nie polega tylko na tym, żeby wiedzieć, co należy zrobić. Czasem wiem dokładnie, jak powinnam ustawić ciało, jak trzymać rakietę, jak patrzeć na piłkę, jak wykonać ruch. Ale kiedy zaczynam pilnować wszystkiego naraz, piłka ucieka.

Nie dlatego, że teoria jest zła. Raczej dlatego, że na początku teoria zajmuje całą uwagę. Człowiek próbuje wykonać ruch, ale jednocześnie obserwuje siebie, poprawia siebie, ocenia siebie i jeszcze wydaje sobie w głowie rozkazy. Nic dziwnego, że piłka ma wtedy własne zdanie i odlatuje tam, gdzie chce.

Podobnie było, kiedy uczyłam się prowadzić samochód. Wiedziałam, do czego służy sprzęgło, hamulec, kierunkowskaz i biegi. Teorię znałam dobrze. Ale kiedy całą uwagę skupiałam na zmianie biegu albo na prawidłowym skręcie w lewo, instruktor musiał czasem hamować, bo nie zauważyłam na przykład rowerzysty.

Dopiero z czasem wszystko zaczęło układać się w jedną całość. To, co wcześniej było szeregiem osobnych poleceń, stało się jednym działaniem.

Tak samo jest z językiem obcym. Na początku człowiek składa zdanie z części. Szuka słowa, przypomina sobie formę, kontroluje wymowę, zastanawia się nad szykiem.

Ale im częściej człowiek mówi, słucha i odpowiada, tym łatwiej słowa docierają do świadomości. Przestają być ciężarem, a zaczynają służyć wypowiedzi. Język nie jest już wtedy tylko wiedzą w głowie. Staje się umiejętnością.

Do tego dochodzi jeszcze wewnętrzny krytyk. Ten głos, który nie mówi spokojnie: „jeszcze ćwiczysz”, tylko od razu syczy: „znowu ci nie wyszło”, „jeszcze nie umiesz”, „tępaku”.

I właśnie ten głos bardzo przeszkadza w nauce.

Bo kiedy uczę się tenisa, prowadzenia samochodu albo języka obcego, potrzebuję uwagi, powtórzeń i cierpliwości. Tymczasem wewnętrzny krytyk zabiera uwagę z samej czynności i przenosi ją na ocenę mnie samej. Zamiast widzieć piłkę, zaczynam widzieć własną nieudolność. Zamiast prowadzić samochód, zaczynam walczyć ze wstydem. Zamiast mówić w obcym języku, zaczynam pilnować, czy przypadkiem nie wyjdę na głupią.

A przecież błąd w nauce nie jest wyrokiem. Jest informacją.

Może więc stoicka praktyka uciszania umysłu polega także na tym, by odróżnić głos rozsądnej korekty od głosu okrutnej oceny. Korekta pomaga działać lepiej. Okrutna ocena tylko paraliżuje.

Kiedy wewnętrzny krytyk mówi: „jeszcze nie umiesz”, można mu odpowiedzieć spokojnie: „właśnie dlatego ćwiczę”.

Stoicy nie obiecują, że najpierw zniknie lęk, a dopiero potem zaczniemy działać. Przeciwnie. Mówią raczej: działaj w granicach tego, co zależy od ciebie. Nie czekaj, aż będziesz doskonała. Nie czekaj, aż ciało będzie idealnie posłuszne. Nie czekaj, aż każde słowo w obcym języku samo ustawi się w zdaniu. Zacznij od tego, co teraz jest w twojej mocy.

Umiejętność nie rodzi się z czekania na gotowość. Rodzi się z działania, poprawiania, powtarzania i spokojnego wracania do zadania.

Nie muszę być mistrzem, żeby działać. Muszę działać, żeby kiedyś stać się lepsza.

Przyszłość nie powstaje gdzieś daleko przed nami. Buduje się z teraźniejszości.

Teraźniejszość jest jak małe elementy, z których układa się to, co dopiero nadejdzie. Jeżeli więc cały czas skupiamy się na przyszłości, a nie widzimy tego, co jest teraz, tracimy kontakt z materiałem z którego ta przyszłość naprawdę ma powstać.

Zamiast działać, zaczynamy błądzić w wyobrażeniach.

Znam to z bardzo konkretnego doświadczenia. Kiedy nagle poważnie zachorowałam i musiałam jechać do szpitala, bolał mnie brzuch tak bardzo, że nie było już miejsca na zwykłe rozważania o przyszłości. Nie układałam w głowie scenariuszy. Nie zastanawiałam się, czy będą mnie operować, czy nie. Nie myślałam o tym, co będzie za tydzień albo za miesiąc.

Byłam po prostu w tym, co się działo.

Pamiętam tę scenę bardzo dokładnie: szpital, lekarzy, pielęgniarkę, pustą izbę przyjęć. Miałam szczęście, że akurat była pusta. Pamiętam przestrzeń, ludzi, własne ciało i ten moment, w którym umysł przestał uciekać w różne strony. Zatrzymał się na jednym konkretnym przeżyciu.

Nie było w tym nic pięknego ani wzniosłego. A jednak właśnie wtedy byłam naprawdę tu i teraz, chyba bardziej niż wiele razy w zwykłym życiu.

Co było dziwne, miałam wtedy wrażenie, jakby czas zaczął płynąć wolniej. Nie dlatego, że rzeczywiście zmienił się czas zegarowy. Zmieniło się moje odczucie czasu. Okoliczności wymagały pełnego skupienia: na bólu, na ciele, na lekarzach, na tym, co działo się w tej jednej chwili. Nie miałam pełnej kontroli nad tym, co się stanie. Ostatecznie wszystko dobrze się skończyło. Wyzdrowiałam szybko. Ale zapamiętałam coś ważnego: jak rzadko w życiu naprawdę jestem w teraźniejszości. Jak często ciało jest tutaj, a umysł już gdzieś indziej.

Ludzie często mówią, że czas płynie coraz szybciej. Szukają wyjaśnienia na zewnątrz, jakby działo się coś dziwnego ze światem. A może w wielu przypadkach problem jest prostszy: straciliśmy uważność.

Ciało jest w jednym miejscu, ale umysł stale gdzie indziej. Wtedy czas nie tyle „szybciej płynie”, ile przecieka przez palce. Nie zostawia wyraźnego śladu, bo nie byliśmy naprawdę obecni przy tym, co się działo. Dzień mija, ale trudno powiedzieć, co właściwie się wydarzyło. Tydzień mija, a w pamięci zostaje głównie zmęczenie.

Może dlatego warto ćwiczyć obecność w zwykłych chwilach, zanim życie zmusi nas do niej w sposób gwałtowny. Nie po to, żeby zatrzymać czas, bo tego nie zrobimy. Ale po to, żeby nie mieć wrażenia, że własne życie przeszło obok nas, a my nawet nie zauważyliśmy kiedy.

Przyszłość buduje się z teraźniejszości. Jeśli tracimy kontakt z tym, co robimy teraz, tracimy wpływ na to, co dopiero ma powstać.

A więc działaj.

Nie czekaj, aż będziesz gotowy w idealny sposób. Nie czekaj, aż umysł całkiem zamilknie. Nie czekaj, aż wewnętrzny krytyk łaskawie pozwoli ci zacząć.

Kim jesteś Hermesie Trismegistosie?

Skąd właściwie wziął się Hermes Trismegistos  czyli tajemniczy „Hermes Po Trzykroć Wielki”, którego przez stulecia uważano za strażnika najstarszej wiedzy świata? Czy był rzeczywistą postacią? Egipskim kapłanem?  A może jedynie legendą stworzoną przez późniejszą tradycję?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba cofnąć się do starożytnego Egiptu i greckiej fascynacji jego religią.

Już w epoce klasycznej Grecy postrzegali Egipt jako krainę pradawnej, tajemnej  wiedzy i równie tajemniczych rytuałów oraz kapłanów posiadających dostęp do sekretów kosmosu. Herodot w swoich Dziejach przedstawiał Egipcjan jako lud bardzo stary, religijny i obdarzony ogromną wiedzą. Twierdził nawet, że część greckich praktyk religijnych wywodzi się właśnie z Egiptu. Grecy patrzyli z podziwem na monumentalne świątynie, rozwinięty kult kapłański oraz starożytność egipskiej cywilizacji. Egipt wydawał się im miejscem starszym od samej Grecji i przede wszystkim strażnikiem pamięci o czasach dawno już zapomnianych.

Podobne motywy pojawiają się u Platona. W dialogach Timajos i Kritias egipscy kapłani zostają przedstawieni jako strażnicy wiedzy o dawnych dziejach świata i kosmosu. To właśnie tam pojawia się słynna scena, w której egipski kapłan mówi Solonowi, że Grecy są „wiecznymi dziećmi”, ponieważ utracili pamięć o najstarszej historii ludzkości. Również Plutarch w traktacie O Izydzie i Ozyrysie interpretował religię egipską jako system głębokiej symboliki filozoficznej.

Warto jednak pamiętać, że był to w dużej mierze Egipt wyobrażony. Grecy filtrowali egipskie wierzenia przez własne pojęcia filozoficzne i religijne, utożsamiali egipskich bogów z greckimi oraz projektowali na Egipt własne wyobrażenia o pradawnej mądrości. To właśnie z tego obrazu Egiptu wyrósł późniejszy hermetyzm.

Jednym z najciekawszych świadectw egipskiej tradycji związanej z tajemną wiedzą jest opowieść o Setne zachowana w papirusie kairskim z okresu ptolemejskiego. Setne, kapłan i czarownik zarazem, pragnie zdobyć magiczną księgę zawierającą wszelkie tajemnice nieba i ziemi. Księga znajduje się w grobowcu starożytnego uczonego Naneferkaptaha, który sam zapłacił wysoką cenę za jej zdobycie. Duch zmarłego wielokrotnie ostrzega Setne przed niebezpieczeństwem związanym z posiadaniem księgi, jednak bohater mimo to wykrada ją z grobowca. Za swój czyn zostaje surowo ukarany, choć ostatecznie przeżywa i odpokutowuje winy.

Księga wspomniana w opowieści to tajemnicza Księga Thotha. Co ciekawe, tekst o takim tytule rzeczywiście istniał. Był to utwór dotyczący kapłańskich misteriów, zaświatów oraz wiedzy dostępnej jedynie wtajemniczonym. Zachowane fragmenty mają charakter inicjacyjny i przedstawiają wiedzę jako coś, do czego dochodzi się stopniowo. W niektórych fragmentach Thot zostaje określony mianem „trzykrotnie wielkiego”, co część badaczy uważa za możliwe źródło późniejszej postaci Hermesa Trismegistosa.

Hermes Trismegistos nie pojawił się więc w kulturze starożytnej nagle ani przypadkowo. Był efektem połączenia greckiego Hermesa z egipskim Thotem oraz wielowiekowej fascynacji Egiptem jako źródłem pradawnej wiedzy. Sam hermetyzm powstał jednak znacznie później, głównie w środowisku grecko-egipskiej Aleksandrii pierwszych wieków naszej ery.

Najważniejszym tekstem tradycji hermetycznej stał się zbiór greckich traktatów znanych jako Corpus Hermeticum. Składa się on z siedemnastu traktatów powstałych głównie między II a IV wiekiem n.e. Teksty dotyczą natury Boga, kosmosu, duszy, duchowego odrodzenia oraz relacji pomiędzy człowiekiem a wszechświatem. Blisko związany z Corpus Hermeticum jest również traktat Asclepius, niezwykle ważny dla średniowiecza i renesansu, ponieważ zachował się w języku łacińskim. Znajdują się tam między innymi rozważania o boskości człowieka, astrologicznych zasadach kosmicznych oraz słynne fragmenty dotyczące „ożywiania” posągów bogów poprzez rytuały i moce duchowe. To właśnie takie teksty przyczyniły się do powstania przekonania, że Egipcjanie posiedli niezwykłe umiejętności magiczne i wiedzę przekraczającą zwykłe ludzkie poznanie.

W tradycji hermetycznej ogromną rolę odegrała również Tabula Smaragdina, czyli Szmaragdowa Tablica. Przez stulecia uważano ją za starożytne objawienie pozostawione przez samego Hermesa Trismegistosa. Współczesne badania wskazują jednak, że najstarsza znana wersja tekstu pochodzi prawdopodobnie z VIII lub IX wieku. Szmaragdowa Tablica jest bardzo krótkim tekstem zapisanym w formie aforyzmów. Najsłynniejsze zdanie brzmi: „To, co jest na dole, jest jak to, co jest na górze, a to, co jest na górze, jest jak to, co jest na dole”. W średniowieczu i renesansie te słowa interpretowano  jako wyraz przekonania o analogii pomiędzy kosmosem a światem ziemskim. Zdanie to stało się jednym z fundamentów późniejszego hermetyzmu, astrologii, alchemii i okultyzmu.

Przez wiele stuleci wierzono, że teksty hermetyczne pochodzą jeszcze z czasów faraonów i zawierają najstarszą wiedzę świata. Pogląd ten został zakwestionowany dopiero w 1614 roku przez Isaaca Casaubona, który wykazał, na podstawie analizy językowej, że Corpus Hermeticum powstało nie w starożytnym Egipcie faraonów, lecz w epoce hellenistycznej i zostało napisane po grecku.

Mimo to autorytet Hermesa Trismegistosa przetrwał kolejne stulecia. Fascynacja Egiptem jako źródłem tajemnej wiedzy trwa zresztą do dziś. Piramidy, amulety, wtajemniczenia, astrologia, symbole i sekrety kapłanów nadal zajmują ważne miejsce w kulturze ezoterycznej. Współczesny mit „magicznego Egiptu” jest więc nie tylko spuścizną samej cywilizacji faraonów, lecz także dziedzictwem greckiego wyobrażenia Egiptu jako krainy wiedzy przekraczającej zwykłe ludzkie poznanie.

Źródła

Platon, Timajos, Kritiasz, Fajdros

Herodot, Dzieje

Plutarch, De Iside et Osiride („O Izydzie i Ozyrysie”)

Centiloquium Pseudoptolemeusza. Studium dzieła, tłum. Sylwia Konarska-Zimnicka i Piotr Piotrowski

Ilustracja przedstawiająca Hermesa Trismegistosa z Wikipedii

Astrologia jako nauka akademicka

Astrologia szerokiemu gronu odbiorców kojarzy się dziś niestety głównie z horoskopami z kolorowych gazet, tymczasem przez wiele stuleci była pełnoprawnym przedmiotem akademickim, wykładanym na europejskich uniwersytetach. Co więcej, należała do najbardziej wymagających dziedzin wiedzy, ponieważ łączyła astronomię, matematykę, filozofię przyrody, medycynę i teologię. Średniowieczny astrolog nie tylko interpretował układy planet, ale przede wszystkim rozumiał ruchy sfery niebieskiej, posługiwał się tablicami astronomicznymi, a nade wszystko wykonywał skomplikowane obliczenia. 

Jej zasadniczym fundamentem były dzieła Klaudiusza Ptolemeusza, zwłaszcza Tetrabiblos oraz przypisywane mu Centiloquium. Filozoficzne podstawy tej szlachetnej nauki stworzył także Arystoteles, który uważał, że ruchy ciał niebieskich zbudowanych z doskonałego eteru wpływają na świat podksiężycowy, czyli Ziemię i jej mieszkańców.

Chrześcijańscy uczeni tacy jak św Augustyn,często sprzeciwiali się jej studiowaniu, ponieważ obawiali się, że może to zagrażać idei wolnej woli a z kolei Izydor z Sewilli odrzucał jej funkcję wróżebną, akceptując wszakże jej związek z medycyną.

W XII wieku nastąpił jednak ogromny przełom. Europejscy uczeni zaczęli tłumaczyć dzieła astrologii arabskiej i perskiej na łacinę. Jednym z najważniejszych tłumaczy był Adelard z Bath, który przełożył między innymi dzieła przypisywane Albumasarowi. Szczególnie popularna była „Ysagoga Minor”, czyli „Małe wprowadzenie do astrologii”, będące podstawowym podręcznikiem dla początkujących adeptów tej sztuki. Astrologia przeszła więc długą drogę: od uczonych greckich z Aleksandrii, przez świat arabski i perski, z powrotem do Europy.

W średniowiecznych szkołach i uniwersytetach wykładano ją w ramach quadrivium, czyli wyższych nauk matematycznych obok arytmetyki, geometrii, muzyki i astronomii. Studenci poznawali:

• ruchy planet,
• znaki zodiaku,
• aspekty,
• domy astrologiczne,
• techniki prognostyczne,
• astrologię medyczną,
• astrologię elekcyjną,
• znaczenie wielkich koniunkcji Saturna i Jowisza.

Astrologię wykładano między innymi na Uniwersytetach w Bolonii, Padwie i Paryżu a nawet na Uniwersytecie w Krakowie.

Szczęściem w nieszczęściu było to, że astrologię akceptowano jako wyjaśnienie i wskazówkę do tego kiedy wykonywać różne zabiegi medyczne. Dawny medyk musiał znać podstawy astrologii, aby wyznaczać terminy zabiegów, analizować przebieg choroby czy oceniać znaczenie faz Księżyca dla zdrowia pacjenta. Dlatego właśnie wiele traktatów astrologicznych funkcjonowało równolegle jako podręczniki dla medyków. 

Łączono znaki zodiaku, a nawet ich dekanaty, czyli dziesięciostopniowe części znaków, z poszczególnymi częściami ciała. Taki system nazywano melotezją. I tak:

• Baran odpowiadał za głowę,
• Byk za szyję,
• Bliźnięta za ramiona,
• Rak za klatkę piersiową,
• Lew za serce,
• Panna za jelita,
• Waga za lędźwie,
• Skorpion za układ wydalniczy i genitalia,
• Strzelec za uda,
• Koziorożec za kolana,
• Wodnik za łydki,
• Ryby za stopy.

Należało wiedzieć, czego nie wolno nacinać, a zależało to między innymi od pozycji Księżyca w danym znaku. Dawna medycyna opierała się w dużej mierze na upuszczaniu krwi, wykonywanym czasem zdecydowanie zbyt gorliwie. Analizowano też wpływ poszczególnych układów planetarnych na zdrowie, moment wystąpienia choroby, a nawet astrologicznie oceniano relację pacjenta z lekarzem.

A kto ze sławnych uczonych zajmował się astrologią? Między innymi Johannes Kepler, Galileusz czy liczni uczeni średniowiecza i renesansu. W przypadku Mikołaja Kopernika zachowały się również materiały świadczące o jego zainteresowaniu astrologią, między innymi przypisywany mu horoskop matki. Warto jednak pamiętać, że w tamtych czasach granica pomiędzy astronomią a astrologią była znacznie mniej wyraźna niż dziś.

Była to nauka dla naprawdę tęgich umysłów. Obliczenie horoskopu wymagało biegłej znajomości astronomii, matematyki, geometrii, a czasem nawet medycyny i anatomii. Dzisiejszy obraz astrologii jako prostych horoskopów gazetowych ma, jak widać, niewiele wspólnego z tym, czym była ona przez większą część swojej historii.

 

Na podstawie: Sylwia Konarska-Zimnicka, Piotr Piotrowski, Centiloquium Pseudoptolemeusza, Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego Kielce 2025

Ilustracja z Wikipedii przedstawiająca astronomię i jej patrona Klaudiusza Ptolemeusza 

Trzy oblicza Maga: Od kuglarza do Logosu

 

Tarot nie powstał jako system ezoteryczny. W XV wieku był grą karcianą. Dopiero później zaczęto nadawać mu znaczenia symboliczne, a w XIX i XX wieku powstały całe systemy interpretacyjne.  Przebył zatem długą drogę od karciarzy i szulerów, którzy zgrywali się do ostatka (czyli do Głupca) do rozbudowanego systemu dywinacyjnego i ezoterycznego.

Tarot się zmieniał i dobrze do widać na przykładzie karty Mag oznaczonej cyfrą I.

W talii Visconti-Sforza (XV w.) Mag ubrany jest bogato stosownie do miejsca w którym przyszło mu funkcjonować. Późniejszy Tarot Marsylski operuje prostszymi środkami przekazu, trzema podstawowymi barwami niebieski, żółtym i czerwonym, a Mag jest tu kuglarzem czyli kimś kto bawi się lub też zabawia innych swoimi sztuczkami. W ręku trzyma różdżkę, jednakże jest to bardziej atrybut czarodzieja niźli maga. Na stole przed nim widzimy kubek, kości i nóż. Ale to właśnie w tej talii Antoine Court de Gébelin jako pierwszy dostrzegł symbolikę ezoteryczną i powiązał ją z Egiptem. To był błędny trop, ale spowodował głębsze zainteresowanie tymi kartami.  Z czasem Tarot przestał być grą a stał się narzędziem do wróżenia (Etteilla) a później został połączony z Kabałą i ezoteryką (Éliphas Lévi).

 Przełomem okazał się kolejny Tarot  już powiązany z Kabałą i astrologią. Mag też uległ przekształceniu: z kuglarza stał się Magiem Prawdziwym - tym, który przemawia słowami Szmaragdowej Tablicy. Stoi na ziemi, ale jedną ręką wskazuje niebo - jak na górze, a drugą ziemię - tak na dole. Na stole przed nim znajdują się symbole Małych Arkanów: Buławy (ogień) Miecze (powietrze), Denary (ziemia) i Kielichy (woda). On jest tym, który panuje nad żywiołami. W ten sposób wiąże w swojej osobie Arkana Wielkie z Małymi czyniąc cały system wewnętrznie spójnym. Małe Arkana przedstawiają sceny, które ułatwiają interpretację. Chociaż zwolennicy Tarota Marsylskiego twierdzą, że nie jest to ułatwienie a raczej narzucenie.

Kolejny etap to tarot Thotha, będący wspólną wizją Friedy Harris i Aleistera Crowleya. Podobno  artystka wymogła na Crowleyu, by nie zajmował się czarną magią w czasie pracy nad talią.

Mag (Magus) nie stoi już przy stole. On unosi się nad ziemią. U stóp ma skrzydła, co upodabnia go do Hermesa - Merkurego. Ten grecki i rzymski bóg był łącznikiem pomiędzy tym co boskie (Olimp) a tym co ludzkie (ziemia). Określa go hebrajska litera  ב Beth, od której zaczyna się Księga Rodzaju. Dla Crowleya jest też Logosem  zgodnie ze Świętym Janem - Na początku było Słowo. Dlatego Mag jest Pierwszy, oznacza początek działania. Spływa nań światło wiedzy i świadomości, symbolizowane przez gołębicę na samej górze karty. Symbole Arkanów Mniejszych Miecze, Buławy, Denary i Kielichy krążą wokół niego, poruszane jego gestem. Można by pomyśleć, że panuje on nad żywiołami, ale to jest złudne.Władza może się wymknąć spod kontroli, jeżeli Magus pójdzie niewłaściwą ścieżką.. 

Crowley nazwał swój system Księgą Thotha. Nieprzypadkowo, jako że Thot egipski bóg mądrości jest utożsamiany z Hermesem oraz z Hermesem Trismegistosem - mitycznym autorem Corpus Hermeticum i Szmaragdowej Tablicy. Szmaragdowa Tablica zawiera krótkie zasady, w tym znaną formułę „jak na górze, tak na dole”a Corpus Hermeticum rozwija te idee w formie filozoficznej. Crowley świadomie odwołuje się do tej tradycji. Tarot nie jest dla niego zestawem obrazów, ale systemem wiedzy o świecie.

Można tu przywołać także koncepcję pierwszego poruszyciela u Arystotelesa. To zasada, która wprawia świat w ruch, sama nie będąc poruszaną właśnie tak jak Magus Crowleya.

Na karcie Mag możemy dostrzec historię Tarota. Od marsylskiego Magika -kuglarza, działającego w świecie rzeczy, poprzez Maga, aktywnie wpływającego na żywioły aż do Magusa -zasady, będącej ponad światem i wprawiającej w ruch żywioły - czyli tworzącej świat widzialny.

 

 

Droga Głupca po Kabalistycznym Drzewie Życia

 

W poprzedniej części pisałam o tym, że połączenie kabały, astrologii i Tarota nie jest jednolitym dziedzictwem starożytności, lecz wynikiem długiego procesu interpretacji. Teraz warto pójść krok dalej i zobaczyć, jak z tych różnych elementów powstał jeden spójny system symboliczny.

Punktem wyjścia był dawny podział liter hebrajskich na trzy grupy: trzy matki, siedem liter podwójnych i dwanaście liter prostych. W Sefer Jecira trzy litery matki odpowiadają trzem podstawowym żywiołom, siedem liter podwójnych siedmiu planetom, a dwanaście liter prostych dwunastu znakom zodiaku. Był to już system, który łączył język z kosmosem.

Do tego dochodziły przypisania planet do sefirot. Saturna wiązano z Binah, Jowisza z Chesed, Marsa z Gevurah, Słońce z Tiferet, Wenus z Netzach, Merkurego z Hod, a Księżyc z Jesod. Trzeba jednak pamiętać, że także ten układ nie spadł z nieba w gotowej postaci. Jest on wynikiem rozwoju tradycji i późniejszego porządkowania materiału. 

Najważniejszy krok polegał na utożsamieniu dwudziestu dwóch liter hebrajskich z dwudziestoma dwiema ścieżkami na Drzewie Życia, a następnie z dwudziestoma dwoma Wielkimi Arkanami Tarota. W ten sposób litery, ścieżki i karty zostały połączone w jeden system. Litery pochodziły z tradycji kabalistycznej, ścieżki z późniejszej symboliki Drzewa Życia, a karty z tradycji tarota rozwijanej od XVIII wieku. 

Od tej chwili Drzewo Życia mogło być rozumiane jako mapa rzeczywistości, ścieżki jako drogi przemiany, litery jako zasady konstrukcyjne, planety jako siły kosmiczne, a Tarot jako obrazowy zapis tych relacji. To właśnie dlatego system ten okazał się tak nośny. Łączył język, kosmos i doświadczenie człowieka w jedną strukturę.

Drzewo Życia porządkuje ten układ także pionowo. Najniżej znajduje się Malkut, czyli poziom świata materialnego, efekt wszystkich wcześniejszych procesów. Wyżej jest Jesod, związany z Księżycem, który zbiera i przekazuje wpływy wyższych poziomów. Następnie pojawiają się Hod i Netzach, czyli rozumienie i działanie. W centrum znajduje się Tiferet, związane ze Słońcem, punkt równowagi i integracji. Powyżej są Gevurah i Chesed, czyli ograniczenie i rozszerzenie. Jeszcze wyżej Binah, która nadaje formę, oraz Chochma jako czysty impuls. Na szczycie znajduje się Keter, jedność wykraczająca poza wszelkie rozróżnienia.

Można to streścić krótko. Keter jest źródłem. Chochma jest impulsem. Binah nadaje formę. Chesed rozszerza. Gevurah ogranicza. Tiferet równoważy. Netzach działa. Hod rozumie. Jesod przekazuje. Malkut realizuje.

Golden Dawn nałożył na ten układ jeszcze Tarot. Trzy litery matki powiązano z trzema kartami odpowiadającymi żywiołom. Siedem liter podwójnych połączono z siedmioma kartami planetarnymi. Dwanaście liter prostych zestawiono z dwunastoma kartami znaków zodiaku. Powstał więc prosty schemat: litery, ścieżki, karty.

Tym sposobem Tarot został odczytany nie tylko jako talia kart, lecz jako obrazowa droga człowieka przez strukturę kosmosu. I tu pojawia się jeszcze jeden ważny wątek, czyli interpretacja psychologiczna. W nowoczesnych odczytaniach inspirowanych Jungiem Wielkie Arkana zaczęto rozumieć jako kolejne etapy rozwoju człowieka. Tarot przestał być wtedy wyłącznie narzędziem wróżebnym, a stał się symbolicznym zapisem procesu wewnętrznej przemiany.

W takim ujęciu Głupiec symbolizuje początek, czyli stan nowo narodzonej świadomości, jeszcze niedoświadczonej i nieukształtowanej. Mag oznacza pojawienie się ego, pierwszego poczucia „ja” i sprawczości. Zaraz potem pojawia się Kapłanka, która nie reprezentuje wiedzy w sensie szkolnym, lecz wewnętrzne rozpoznanie, że rzeczywistość ma głębszy wymiar. Człowiek jeszcze nie potrafi tego nazwać, ale przeczuwa, że istnieje coś więcej niż to, co widzialne.

Cesarzowa i Cesarz wprowadzają świat formy i struktury. To etap, w którym osobowość kształtuje się pod wpływem tego, co naturalne i tego, co uporządkowane. Hierofant dodaje do tego poziom zasad, tradycji i znaczeń. Człowiek zostaje uformowany przez rodzinę, środowisko, kulturę i religię. I właśnie tutaj warto zauważyć coś bardzo istotnego. Na tym etapie droga może się zatrzymać. Nie każdy przechodzi dalej. Można pozostać przy tym, co zostało przekazane, nie konfrontując tego z doświadczeniem i nie próbując myśleć samodzielnie.

Dalsza droga zaczyna się dopiero wtedy, gdy pojawia się gotowość wyjścia poza zastany porządek. Kochankowie oznaczają pierwszy świadomy wybór. Rydwan to wejście w życie i nauka działania w świecie. Następnie człowiek zderza się z ograniczeniami. W zależności od systemu pojawia się tu Siła albo Sprawiedliwość, ale sens pozostaje podobny. Świat przestaje być tylko przestrzenią możliwości, a zaczyna być strukturą, która stawia wymagania i domaga się równowagi.

Pustelnik oznacza zatrzymanie i refleksję. Koło Fortuny jest punktem zwrotnym, w którym człowiek zaczyna rozumieć, że nie wszystko zależy od jego woli. Wisielec przynosi zawieszenie i zmianę perspektywy. Po nim przychodzi Śmierć, czyli głęboka przemiana. Stare schematy muszą zostać porzucone. Diabeł pokazuje, że wiele ograniczeń tkwi w nas samych, w naszych przywiązaniach i nawykach. Wieża oznacza rozpad dotychczasowych struktur. Dopiero po tym pojawia się Gwiazda, czyli uspokojenie i odzyskanie wewnętrznego punktu odniesienia. Księżyc prowadzi przez niepewność, a Słońce przynosi jasność i integrację. Sąd oznacza przebudzenie, a Świat pełnię i domknięcie procesu.

W psychologii Junga taki proces nazywa się indywiduacją, czyli stawaniem się sobą w pełni. Nie chodzi o modne hasło o „byciu sobą”, lecz o integrację tego, co świadome i nieświadome, o dojście do wewnętrznej całości. W tym ujęciu Tarot nie opisuje wydarzeń zewnętrznych, lecz rozwój człowieka od początku, przez doświadczenia i kryzysy, aż do momentu głębszej integracji.

Na tę drogę można nałożyć Drzewo Życia. Wtedy to, co u Junga jest procesem psychicznym, a w Tarocie ciągiem obrazów, zyskuje wyraźną strukturę. Głupiec odpowiada poziomowi Keter jako czystej możliwości. Mag i Kapłanka odpowiadają pierwszemu różnicowaniu, czyli impulsowi i formie. Pomiędzy nimi pojawia się jeszcze motyw Da’at, rozumiany nie jako osobna sefira, lecz jako moment wiedzy pojawiającej się pomiędzy poziomami.

Dalej pojawia się formowanie człowieka przez środowisko, potem etap wyboru, działania, refleksji i kryzysu, a ostatecznie integracja i realizacja. W takim ujęciu kabała, Tarot i psychologia Junga nie są tym samym, ale zaczynają mówić o podobnym procesie innymi językami.

Jest jeszcze jedna rzecz, którą warto dopowiedzieć. Ścieżki na Drzewie Życia nie muszą być rozumiane tylko w jednym kierunku. Można widzieć je jako ruch od góry do dołu, czyli proces emanacji od jedności do świata konkretu. Można też widzieć je odwrotnie, jako drogę człowieka od doświadczenia ku zrozumieniu, od Malkut ku Keter. W tym sensie przypomina to schemat neoplatonizmu, gdzie rzeczywistość wychodzi z Jedni i może do niej powracać.

Nie jest to jednak ruch jednorazowy. Człowiek wraca do tych samych etapów wielokrotnie. Konfrontuje na nowo to, co już kiedyś przeżył. To, co wydarzyło się na początku życia, nie znika, lecz nadal działa. Dlatego ta droga nie jest prostą linią, lecz układem zależności, przez który można przechodzić wiele razy.

Na tym właśnie polega siła nowożytnej syntezy. Nie jest ona czystym dziedzictwem starożytności, lecz konstrukcją zbudowaną z wielu warstw. Ma w sobie elementy kabały, astrologii, hermetyzmu, okultystycznych interpretacji Tarota i późniejszej psychologii symbolu. Z historycznego punktu widzenia nie wolno tego mieszać i udawać, że wszystko istniało od początku jako jedna całość. Z punktu widzenia historii idei właśnie to mieszanie jest jednak najciekawsze, bo pokazuje, jak różne tradycje zaczęły mówić jednym głosem, choć każda z nich miała inne pochodzenie.

I może właśnie dlatego ten system do dziś tak działa na wyobraźnię. Daje poczucie porządku. Pokazuje świat jako strukturę znaczeń. Pozwala widzieć człowieka nie jako zbiór przypadkowych doświadczeń, lecz jako istotę przechodzącą określoną drogę. Pytanie tylko, czy naprawdę idzie dalej, czy zatrzymuje się w tym, co już zna. Bo wiedza sama w sobie nie wystarcza. Musi zostać sprawdzona, przemyślana i przeżyta. Inaczej nie staje się drogą, lecz tylko kolejnym zamkniętym schematem.

O Tarocie słów kilka i jak dopasowano go do Drzewa Życia

 

Tarot, który dziś często przedstawia się jako system duchowy lub ezoteryczny, w rzeczywistości powstał jako zwykłe karty do gry. Najpierw istniała talia złożona z czterech kolorów oraz figur, w tym rycerza, który z czasem zniknął w kartach francuskich, ale został zachowany w tarocie. Dopiero później do tej talii dołożono karty atutowe, czyli tzw. Wielkie Arkana.

Te dodatkowe karty nie tworzyły początkowo żadnego systemu filozoficznego. Były zestawem alegorii znanych w kulturze XV wieku: Śmierć, Sąd, Cesarz, Papież czy Koło Fortuny i służyły jako karty atutowe czyli silniejsze w grze.

Dopiero znacznie później zaczęto doszukiwać się w nich głębszego znaczenia i łączyć je z innymi systemami, przede wszystkim z Kabałą.

Aby zrozumieć, jak do tego doszło, trzeba najpierw wyjaśnić, czym jest Drzewo Życia.

Drzewo Życia to schemat używany w Kabale, składający się z dziesięciu punktów zwanych sefirotami oraz połączeń między nimi, nazywanych ścieżkami.

Sefiroty nie są miejscami, lecz poziomami lub aspektami boskości od najbardziej abstrakcyjnego źródła aż po świat materialny. Najwyższy punkt, Keter, oznacza początek, natomiast najniższy, Malkuth, oznacza rzeczywistość, w której żyjemy. Pomiędzy sefirotami biegną ścieżki. Ezoterycy zauważyli że liczba ścieżek wynosi 22, tyle ile jest liter w alfabecie hebrajskim a także tyle samo, ile jest Wielkich Arkanów tarota. 

W XIX wieku, w środowiskach ezoterycznych, Wielkie Arkana powiązano również z astrologią. Podział ten opiera się na trzech grupach: część kart odpowiada planetom, część znakom zodiaku, a trzy karty przypisano podstawowym żywiołom. Na to kabaliści wpadli już wcześniej ale nie usystematyzowali tych korespondencji tak jak ezoterycy. Ten podział nie jest przypadkowy. Wynika on z wcześniejszego schematu kabały, w którym 22 litery hebrajskie dzielą się na trzy grupy: trzy litery „matki”, siedem „podwójnych” i dwanaście „prostych”, odpowiadające odpowiednio żywiołom, planetom i znakom zodiaku.

W Kabale z żywiołami powiązano trzy litery: Szin jako ogień, Mem jako wodę oraz Alef jako powietrze. Ezoterycy przypisali im odpowiednie karty tarota: Głupcowi powietrze, Wisielcowi wodę oraz Sądowi ogień. Ziemia nie występuje tu jako żywioł pierwotny, lecz jako rezultat, co symbolicznie odpowiada karcie Świat.  Głupiec oznacza początek, brak formy i ruch, dlatego został powiązany z powietrzem. Wisielec jest bierny i poddaje się, co skojarzono z wodą, która przyjmuje kształt naczynia. Sąd natomiast symbolizuje moment przebudzenia i zwiększenia poziomu energii, dlatego przypisano go do ognia.

Jak widzimy Kabała w tym ujęciu odsuwa się już od Kabały Żydowskiej i idzie w zupełnie innym kierunku.

Jeżeli przyjrzymy się alfabetowi hebrajskiemu, zauważymy że kolejność Wielkich Arkanów została dopasowana do kolejności liter. A co z tego dalej wynika napiszę w kolejnym odcinku.

Kabała hermetyczna i tradycja ezoteryczna:

• Dion Fortune, Mistyczna Kabała, Wydawnictwo KOS, Warszawa 2020
• Frater Barrabbas, Magiczna kabała, Wydawnictwo Illuminatio, Białystok 2024
• Ewgenij Kolesow, Wprowadzenie do magii, Wydawnictwo Ars Scripti 2

 

Astrologia, Tarot i Kabała oraz ich powiązania w świetle nowożytnych interpretacji cz I

 

Poniższe ujęcie Drzewa Życia opiera się na interpretacji ezoterycznej rozwiniętej najpierw w kręgach chrześcijańskich badaczy, a następnie uzupełnionej przez dziewiętnastowiecznych ezoteryków. Nie jest to zatem rekonstrukcja Kabały(hebr. kabbalah oznacza przekazywanie) żydowskiej w sensie ścisłym, lecz jej późniejsze przekształcenie, w którym połączono ją z astrologią i Tarotem. Kabała, o której tu mowa, zachowuje język hebrajski i podstawowe pojęcia wywodzące się z tradycji żydowskiej, jednakże nie jest elementem życia religijnego judaizmu, lecz częścią zachodniej tradycji ezoterycznej.

W Księdze Rodzaju czytamy: „I rzekł Bóg: niech się stanie… i stało się”. Akt stwórczy dokonuje się przez słowo. Tradycja kabalistyczna wykonała krok dalej i zaczęła pytać, co właściwie oznacza to w praktyce. Skoro Bóg stwarza przez słowo, a słowo składa się z liter, to litery nie są jedynie znakami zapisu, lecz zasadami kształtującymi rzeczywistość. Dlatego w pismach kabalistycznych pojawia się przekonanie, że świat został uformowany poprzez litery i liczby.

Z tego samego sposobu myślenia wyrasta system sefirot, rozumianych jako stopnie emanacji boskiego światła. Światło „schodzi” od jedności ku niższym poziomom istnienia. Człowiek może jednak odwrócić ten ruch, wznosząc się od tego, co konkretne, ku temu, co stanowi źródło.

Zanim jednak Drzewo Życia ( (ec chajim) przyjęło znaną dziś formę, w wyobrażeniu kabalistów istniał model kosmosu zapisany alfabetem hebrajskim. W tradycji kabalistycznej pojawia się przekonanie, że święte litery hebrajskie istniały przed aktem stworzenia. Podzielono je na trzy litery matki, siedem liter podwójnych i dwanaście liter prostych.

W tym miejscu zaczyna się napięcie między tradycją a późniejszymi interpretacjami. W Kaba­le żydowskiej związki te mają charakter symboliczny i nie zawsze przyjmują formę zamkniętych tabel. W ujęciu ezoterycznym zostają one uporządkowane systemowo. Planety przypisuje się zarówno sefirotom, jak i niektórym ścieżkom, natomiast znaki zodiaku i żywioły przyporządkowuje się ścieżkom między sefirotami. Trzy litery matki wiązano z podstawowymi zasadami kosmicznymi, siedem liter "podwójnych" (czyli czytanych na dwa sposoby, zależnie od słowa) z planetami, a dwanaście prostych ze znakami zodiaku.

Mamy tu zatem podwójne powiązanie z planetami: przez sefiroty oraz przez niektóre ścieżki pomiędzy nimi. Żywioły i znaki zodiaku również zostają przypisane ścieżkom.

Trzy litery matki odpowiadają trzem podstawowym zasadom. Alef, א, łączona jest z powietrzem – ruach, czyli tchnieniem, duchem i wiatrem. Mem, מ, odpowiada wodzie(hebr. maim). Szin, ש, związana jest z ogniem(hebr esz). Pojawia się tu pytanie o ziemię. W tym ujęciu nie jest ona pierwotnym żywiołem, lecz rezultatem i utrwaleniem pozostałych zasad. To, co materialne, pojawia się na końcu procesu, a nie na jego początku. Dlatego w późniejszych interpretacjach to, co trwałe i uformowane, bywa łączone raczej z Saturnem niż z osobną „literą ziemi”. Saturn w astrologii klasycznej odpowiada za ograniczenie, strukturę i nadanie formy.

Na dalszym etapie sefiroty zaczęto wiązać z porządkiem planetarnym. Bina odpowiada Saturnowi, Chesed Jowiszowi, Gewura Marsowi, Tiferet Słońcu, Necach Wenus, Hod Merkuremu, a Jesod Księżycowi. Jest to układ zgodny z klasycznym porządkiem planet, od najwyższej sfery Saturna do najbliższego Ziemi Księżyca. Należy jednak pamiętać, że takie uporządkowanie w formie jednej, spójnej tabeli jest wynikiem późniejszej systematyzacji, a nie jednoznacznego przekazu źródłowego.

W późniejszej tradycji okultystycznej pojawiły się także przypisania Chochmy do Urana, a Keter do Neptuna. Nic dziwnego skoro włączono planety za Saturnem do astrologii to znalazły swe miejsce także w Drzewie Życia.

Natomiast w XIX wieku Hermetyczny Zakon Złotego Brzasku połączył dwadzieścia dwa Wielkie Arkana Tarota z dwudziestoma dwiema ścieżkami Drzewa Życia.

W kabalistycznym ujęciu rzeczywistość nie jest jednorazowym aktem stworzenia, lecz procesem przebiegającym etapami. Najniżej znajduje się poziom działania, czyli to, co już istnieje i się realizuje. Wyżej poziom formowania, gdzie nadawany jest kształt i struktura. Jeszcze wyżej poziom stworzenia, czyli zaistnienie idei. Na samym szczycie znajduje się poziom emanacji, gdzie jest czysta Jedność.

To, co widzimy jako gotową rzecz, jest końcem procesu, a nie jego początkiem. Każda forma ma swoje źródło wyżej: najpierw jako zasada, potem jako idea, następnie jako struktura, a dopiero na końcu jako rzeczywistość materialna.

Sefiroty opisują właśnie te etapy. Nie są rzeczami ani miejscami w dosłownym sensie, lecz sposobami, w jakie Jedność przechodzi w wielość. Keter oznacza Koronę, Chochma Mądrość jako impuls, Bina Zrozumienie jako nadanie formy. Chesed to rozszerzenie, Gewura ograniczenie, Tiferet harmonia. Necach oznacza działanie i trwałość, Hod porządkowanie i rozumienie, Jesod przekazanie, a Malkut konkretną realizację.

Szczególne miejsce zajmuje Daat, czyli Wiedza. Nie jest ona klasyczną sefirą, lecz stanem połączenia. Pojawia się wtedy, gdy impuls Chochmy i zrozumienie Biny rzeczywiście się spotykają.

Proces ten działa w dwóch kierunkach. Rzeczywistość powstaje poprzez stopniowe zstępowanie, natomiast człowiek może powracać ku źródłu poprzez poznanie i uporządkowanie. Dlatego przejścia na Drzewie Życia nie są drogami jednokierunkowymi.

W układzie sefirot widoczna jest także zasada równowagi. Impuls i forma prowadzą do poznania. Rozszerzenie i ograniczenie znajdują równowagę w harmonii. Działanie i porządek umożliwiają przekazanie dalej. Tiferet stanowi centrum tego układu i punkt integracji.

To rozróżnienie jest konieczne, aby nie pomieszać porządków. Żywioły nie znaczą tego samego co planety, planety nie znaczą tego samego co znaki, a karty Tarota nie są prostym obrazem sefirot. Każdy z tych systemów opisuje inny aspekt rzeczywistości.

Ta część jest wprowadzeniem, z konieczności więc jest nieco uproszczona. Celem moim jest naszkicowanie podstaw, na których oparły się późniejsze rodzaje Kabały.

Bibliografia

Kabała żydowska i jej interpretacje:

• Gershom Scholem, Kabała i jej symbolika, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2020
• Marc-Alain Ouaknin, Tajemnice kabały, Wydawnictwo Cyklady, Warszawa 2006

Kabała hermetyczna i tradycja ezoteryczna:

• Dion Fortune, Mistyczna Kabała, Wydawnictwo KOS, Warszawa 2020
• Frater Barrabbas, Magiczna kabała, Wydawnictwo Illuminatio, Białystok 2024
• Ewgenij Kolesow, Wprowadzenie do magii, Wydawnictwo Ars Scripti 2

Precesja, Zodiak i nieporozumienia w krytyce astrologii

W popularnych książkach astronomicznych często powtarza się zestaw argumentów przeciw astrologii. Oto co ostatnio na przykład przeczytałam w książce Z Merlinem przez wszechświat autorstwa Neila de Grasse Tyson. Autor tej publikacji zwraca uwagę na następujące fakty: wskutek precesji Słońce nie znajduje się już na tle tych samych gwiazdozbiorów co dwa tysiące lat temu. Oprócz dwunastu znaków istnieje konstelacja Wężownika, przez którą również przechodzi Słońce. Gwiazdozbiory mają nierówne rozmiary, a czas przebywania Słońca w ich obrębie jest różny.Na tej podstawie wysuwa wniosek, że astrologia „nie ma sensu”, ponieważ jej podział na dwanaście znaków nie odpowiada rzeczywistemu niebu.

                      Problem polega na tym, że jest to krytyka oparta na błędnym założeniu.

---

NA CZYM OPIERA SIĘ ASTROLOGIA KLASYCZNA

Astrologia w swojej klasycznej, tropikalnej formie nie operuje gwiazdozbiorami.

Operuje podziałem ekliptyki, czyli drogi Słońca na niebie, na dwanaście równych części po 30°. Jest to podział geometryczny. Punktem początkowym jest równonoc wiosenna, czyli 0° Barana. Nie jest to gwiazdozbiór, lecz punkt przecięcia ekliptyki z równikiem niebieskim.

W konsekwencji:

Istnienie Wężownika nie stanowi problemu.
Nierówność gwiazdozbiorów nie ma znaczenia.
Rzeczywiste położenie Słońca na tle gwiazd nie jest podstawą tego systemu.

Znaki zodiaku nie są gwiazdozbiorami.

---

CZYM JEST PRECESJA

Zjawisko precesji zostało opisane już w starożytności przez Hipparchosa z Nikei w II wieku przed naszą erą (jego prace zaginęły, ale znamy je z dzieł Ptolemeusza) Polega ono na powolnym przesuwaniu się osi obrotu Ziemi, spowodowanym oddziaływaniem grawitacyjnym Słońca i Księżyca na okolice równika.

Skutki tego zjawiska są następujące.

Punkt równonocy wiosennej przesuwa się względem gwiazd.
Ruch ten wynosi około 50,29 sekundy kątowej rocznie.
Jeden stopień przesunięcia zajmuje około 72 lat.
Pełny cykl trwa około 25 700 do 26 000 lat.

Oś Ziemi wykonuje przy tym ruch przypominający chwianie się wirującego bączka. W efekcie biegun niebieski zmienia swoje położenie. Obecnie wskazuje okolice gwiazdy Polarnej, a za około 12 000 lat będzie wskazywał Vegę.

---

SKUTEK PRECESJI

W wyniku precesji znaki zodiaku przestają pokrywać się z gwiazdozbiorami, od których wzięły swoje nazwy. Dziś znak Barana przypada na obszar gwiazdozbioru Ryb. Różnica wynosi około 24 stopni i stale rośnie.

Jest to fakt astronomiczny i nie budzi żadnych wątpliwości.

---

DLACZEGO TO NIE JEST ARGUMENT PRZECIW ASTROLOGII

Precesja nie zmienia ruchu Słońca ani cyklu pór roku. Zmienia jedynie układ odniesienia względem gwiazd.Astrologia tropikalna świadomie opiera się na cyklu rocznym, czyli na równonocach, przesileniach oraz zmienności światła i długości dnia.

Nie opiera się na gwiazdozbiorach.

Dlatego nie ma znaczenia, w jakim gwiazdozbiorze znajduje się Słońce.
Nie ma znaczenia liczba konstelacji przecinanych przez ekliptykę.
Nie ma znaczenia ich nierówna wielkość.

Zarzut, że znaki nie zgadzają się z gwiazdozbiorami, odnosi się do założenia, którego astrologia tropikalna nigdy nie przyjęła.

---

DWA PORZĄDKI: TROPIKALNY I SYDERYCZNY

Zodiak tropikalny jest związany z równonocami i cyklem rocznym. 

To zodiak syderyczny odnosi się do gwiazd stałych. 

---

Krytyka astrologii oparta na argumentach o Wężowniku, nierównych gwiazdozbiorach i przesunięciu znaków wynika z utożsamienia znaków z gwiazdozbiorami.

TO UTOŻSAMIENIE JEST BŁĘDNE

Astrologia klasyczna operuje własnym układem odniesienia, geometrycznym i sezonowym, a nie kartografią nieba ustaloną w XX wieku.

Można astrologię odrzucać.

Ale nie z tego powodu.

 

Źródła: Astrologia klasyczna tom I Siergiej Wroński

https://www.constellationsofwords.com/

wikipedia 

Obrazek Chat GPT ale prompt mój :-) 

 

Nów Księżyca, godziny planetarne i ekliptyka

 

Nów Księżyca to moment, w którym Księżyc znajduje się w tym samym miejscu ekliptyki co Słońce, czyli ma tę samą długość ekliptyczną. Ekliptyka to pozorna droga, po której porusza się Słońce na niebie. Jest to pełny okrąg, a jak wiadomo każdy okrąg ma 360 stopni. W astrologii ten okrąg został podzielony na dwanaście równych części po trzydzieści stopni każda. Te części nazywamy znakami zodiaku. Nazwy wzięły się od dawnych gwiazdozbiorów, ale w astrologii chodzi o symboliczny podział ekliptyki, a nie o rzeczywiste gwiazdozbiory. Dlatego zarzut, że Słońce dziś znajduje się na tle innych gwiazdozbiorów niż w starożytności, nie jest problemem dla astrologii tropikalnej. Astrologia opiera się na symbolicznym cyklu ruchu Słońca po ekliptyce i na podziale tej drogi na dwanaście równych części.

W chwili nowiu Księżyc jest niewidoczny, ponieważ jego oświetlona część zwrócona jest w stronę Słońca, a nie w stronę Ziemi. Wschodzi i zachodzi prawie razem ze Słońcem. W astrologii mówi się symbolicznie, że jest wtedy „spalony” przez Słońce, czyli bardzo osłabiony. 

Najciemniejsze dni miesiąca przypadają właśnie w okolicach nowiu. W starożytnej Grecji kojarzono je z boginią Hekate, opiekunką nocy, magii i skrzyżowań dróg. W czasie nowiu składano jej ofiary na rozstajach dróg. W niektórych współczesnych tradycjach ezoterycznych mówi się nawet o tzw. dniach Hekate, czyli dwóch dniach przed nowiem i dwóch dniach po nowiu, kiedy Księżyc jest niewidoczny i noc jest szczególnie ciemna.

                                                         Hekate Chiaramonti źródło Wikipedia

Pierwszy cienki sierp Księżyca pojawia się zwykle około dwóch dni po nowiu. W wielu dawnych kulturach właśnie ten moment uważano za początek nowego miesiąca. Kiedy pojawiał się pierwszy widoczny sierp po zachodzie Słońca, ogłaszano początek nowego cyklu. Wtedy zaczynał się czas działania i wzrostu. W tradycjach magicznych i ludowych uważano, że dopiero po pojawieniu się rosnącego Księżyca można wykonywać rytuały związane z przyciąganiem, rozwojem i pomyślnością.

Choć zwykle myślimy o Księżycu jako o świetle nocy, w rzeczywistości bardzo często można go zobaczyć także w dzień. Po nowiu Księżyc zaczyna wschodzić coraz później niż Słońce. W czasie pierwszej kwadry wschodzi około południa i zachodzi około północy, więc przez część dnia widać go na niebie. W czasie ostatniej kwadry wschodzi około północy i zachodzi około południa, dlatego również wtedy można go zobaczyć w ciągu dnia. Jedynie podczas pełni jest prawie wyłącznie światłem nocy, ponieważ wschodzi wtedy, gdy Słońce zachodzi, a zachodzi wtedy, gdy Słońce wschodzi.

Księżyc porusza się po niebie bardzo szybko. W ciągu doby przesuwa się średnio o około trzynaście stopni, dlatego w jednym znaku zodiaku przebywa mniej więcej dwa i pół dnia. Ten szybki ruch sprawia, że jego fazy i położenie na niebie zmieniają się z dnia na dzień bardzo wyraźnie.

W starożytności obserwacja nieba była podstawą wielu dziedzin wiedzy. Astronom i astrolog byli często tą samą osobą. Ten sam uczony obserwował gwiazdy, wyznaczał kalendarz, obliczał efemerydy i doradzał władcom. Z dawnych obserwacji nieba wywodzi się również system godzin planetarnych, który był podstawowym sposobem mierzenia czasu.

Dawniej dobę dzielono nie na dwadzieścia cztery równe godziny, lecz na dwanaście godzin dnia i dwanaście godzin nocy. Dzień liczono od wschodu do zachodu Słońca, a noc od zachodu do wschodu. W rezultacie długość godziny zmieniała się w ciągu roku. Latem godziny dzienne były dłuższe, zimą krótsze. Jedna godzina planetarna była zawsze jedną dwunastą długości dnia albo jedną dwunastą długości nocy.

Każdej godzinie przypisywano jedną z siedmiu znanych w starożytności planet. Planety ustawiano w tzw. porządku chaldejskim według ich prędkości na niebie: Saturn, Jowisz, Mars, Słońce, Wenus, Merkury i Księżyc. Godziny następowały kolejno według tej właśnie kolejności planet. Pierwsza godzina dnia należała do planety, która patronowała całemu dniowi. Z tego systemu wywodzi się również kolejność dni tygodnia. Po dniu Słońca następuje dzień Księżyca, potem Marsa, Merkurego, Jowisza, Wenus i Saturna.

Ślady tego systemu widać do dziś w wielu językach europejskich. W językach romańskich nazwy dni tygodnia pochodzą bezpośrednio od nazw planet. W języku angielskim planety zostały zastąpione przez odpowiadających im bogów germańskich, ale kolejność pozostała ta sama. Pokazuje to, jak silnie dawna astrologia i obserwacja nieba wpłynęły na kulturę i sposób, w jaki do dziś mierzymy czas.

Warto czasem spojrzeć w niebo. Współczesne aplikacje astronomiczne pozwalają łatwo rozpoznać planety i gwiazdy. Na wieczornym niebie można dziś zobaczyć na przykład bardzo jasnego Jowisza, a niedaleko niego gwiazdy Kastora i Polluksa z gwiazdozbioru Bliźniąt. Widoczny jest również Syriusz, najjaśniejsza gwiazda nocnego nieba. A wkrótce pojawi się także pierwszy cienki sierp Księżyca, który od tysięcy lat oznacza dla ludzi początek nowego miesiąca i nowego cyklu.